نقد و تحلیل ابیات عربی در تاریخ بیهقی

نوع مقاله: مقاله علمی

نویسندگان

1 استادیار زبان و ادبیات فارسی دانشگاه یزد

2 کارشناس ارشد زبان و ادبیات فارسی دانشگاه باهنر کرمان

چکیده

تاریخ بیهقی شاهکار نثر قرن پنجم هجری و سرمشق تاریخ نویسی اخلاف او و نمونه نثر استادانه و گنجینه ای از شواهد ادبی و قراین اوضاع اجتماعی و سیاسی آن دوران است.بیهقی بر لغت و ادب عرب احاطه داشته که شرط لازم منصب دبیری در آن زمان بوده است.با توجه به اینکه نثر تاریخ بیهقی بینابین است و با نثر دوره اول متفاوت است؛ در میان شواهد آن،اشعار عربی زیاد نیست.در این اشعار،بیهقی نام شاعر را نیز در کنار اثرش ذکر می کند.بعضی از اشعار به واقعه ای تاریخی مربوط می شود که بیهقی آن را برای تأیید مدّعا می آورد و ربطی به اصل تاریخ ندارد و شماری از آنها برای پند و اندرز ذکر شده است، اما سرایندگان اشعار از دوره های مختلف ادبیات عرب «جاهلی،مخضرم،صدر اسلام،اموی و عباسی»، همچون متنبی و ابوالعتاهیه و غیره انتخاب شده اند. بعضی از این سرایندگان ناشناخته مانده اند؛ چنانکه بیتی منسوب به حضرت علی(ع) است که به آن اشاره نشده است. نیز نسبت بعضی از اشعار به سراینده نادرست می‌نماید و سهو هایی نیز در نگارش آنها دیده می شود.به نظر می رسد بعضی از ابیات را خود بیهقی تغییر داده باشد که این امر در مقالات مربوط به متن، یاد آوری نشده است؛ بنابراین، در این مقاله سعی بر این است که تحلیل و نقدی صوری و محتوایی از ابیات عربی و نکات ناب دستوری و بلاغی و مضامین مشترک با فارسی در آنها ارائه شود.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

A Critical analysis of Arabic verses in Tarikh-e Beihaqi

نویسندگان [English]

  • M.R Najjarian 1
  • M Iranmanesh 2
1 Assistant professor of Persian language and literature, Yazd University
2 M.A student of Persian language and literature, Kerman University
چکیده [English]

Tarikh-e-Beihaqi is a prose masterpiece of the 5th century A.H. and a model of compiling history for the successors. It is also an example of exquisite prose and a treasury of literary examples along with some indications of social and political conditions of those days. Beihaqi had mastered Arabic diction and literature as the requisite of the secretarial offices then. As the prose of Tarikh-e-Beihaqi is of the mutual nature and different from the prose of the first period, there are not so many Arabic verses. In these verses, Beihaqi mentions the name of each poet before or after the poem. Some verses are related to a historical event which Beihaqi uses to confirm his claims not necessarily related to the history and some of them are merely of advisory and counseling nature. The composers of the poems living in different periods including pre-Islamic and Islamic periods such as the beginning of Islam, Umavids and Abbasids –poets like Motanabbi and Abu-l-Ataheye and so on are chosen by him. However, some composers are not yet known for instance a single verse belonging to Imam Ali is not attributed to him. Also the attribution of some poems seems to be incorrect and some errors could be noted in the text. It seems that Beihaqi has changed some verses of his own; however, these manipulations are not clarified and mentioned in any critical essay. Therefore, in this essay it is tried to criticize these verses according to the external and contextual points. Also some grammatical and rhetorical points as well as common contents of Persian and Arabic literature used in them are shown.                                             

کلیدواژه‌ها [English]

  • Abul-fadhl Beihaqi
  • Arabic Poetry
  • Persian prose of fifth century A.h
  • Poetic criticism
  • Abbasid period

مقدمه:

ابوالفضل محمد بن حسین بیهقی(385-470) شاگرد بونصر مشکان و دبیر سلطان محمود و پسرش مسعود بود. اواخر عهد غزنویان (جانشینان مسعود و طغرل کافر نعمت) به زندان افتاد و در دوره خانه نشینی و عزلت کتابی در مقامات محمودی و مسعودی نگاشت که به نام تاریخ بیهقی معروف است (شمیسا، 1376: 48). کتاب تاریخ بیهقی بحقیقت تاریخ تمام نمای دوره غزنوی است. بیهقی نه تنها در رعایت اعتبار منبع روایات دقیق و سخت گیر است، در تاریخ نویسی نیز دقت نظر و حس نکته یابی و نکته بینی دارد.او به ذکر جزئی ترین چیزها که گوشه ای از اوضاع زمان را روشن کند، توجه کرده است.تصویر کامل صورت ظاهر و سیرت و اخلاق گروهی از اشخاص تاریخی، بسیاری از آداب و رسوم مربوط به دربار و حکومت و طبقات مختلف مردم،تشکیلات آشکار و محرمانه دولت،حدود اختیارات و وظایف عمال حکومت،طرز تفکر و احساسات مردم نسبت به سلطان و عمال او،مراسم گوناگون،توصیف مکانها و.... به شرح تمام یا به اختصار در این کتاب آمده است(یوسفی، 1376: 26).سبک بیهقی تقلیدی است از سبک نثر بونصر مشکان؛ چنانکه در میان منشآت ابونصر و شاگردش هیچ گونه تفاوتی موجود نیست (حسینی کازرونی، 1374: 38).در تاریخ تطور نثر فارسی قرن چهارم و پنجم را نخستین دوره به شمار می آورند.در این دوره سبک نثر ساده و مرسل بود و سپس از قرن ششم به بعد دوره نثر فنی فرا می رسد(خطیبی، 1375: 121). تاریخ بیهقی از انواع نثر مرسل عالی است که از دوره غزنوی و سلجوقی(450-550 هـ.ق.) معمول شد. از مشخصات عمده آن استفاده بیشتر از لغات و عبارات عربی و استفاده از استشهاد و امثله برای بیان مقصود است (رستگار،1380: 145).

جمله های عربی در نظم و نثر فارسی، بخصوص در آثار نثر فنی و سبک عراقی بسیار به کار رفته است و کتابهایی مانند عتبه الکتبه،مرزبان نامه وغیره پر است از این جمله ها(فرشیدورد،1358: 144).اما تاریخ بیهقی نثر بینابین دارد و شواهد شعرعرب درآن بسیارنیست(شمیسا، 1376: 28). بهار مختصات این نوع نثر را چنین بیان می کند:

1. اطناب؛ 2. توصیف؛ 3. استشهاد و تمثیل؛ 4. تقلید از نثر تازی؛ 5. حذف افعال به قرینه؛ 6. حذف قسمتی از جمله؛ 7. تجدّدی در استعمال افعال؛  8. ضمایر و جمع ها؛ 9. لغات و افعال و امثال و اصطلاحات فارسی؛  10. استعمال لغات تازی(بهار،ج 2: 67). از امتیازات تاریخ بیهقی می توان درستی و امانت نویسنده،داشتن اطلاعات درست و مستند،درج تاریخ دقیق رویدادها و ذکر انگیزه حوادث را نام برد.این کتاب تنها تاریخ محض نیست، بلکه سند جامعه‌شناسی زمان بیهقی است. کتاب بیهقی از دیدگاه اخلاقی هم اثری ارزنده است و از نظر ادبی نیز گنجینه کم نظیری از واژه ها و ترکیبات زبان فارسی است. نیز از اعجاز قلم او این است که لغات نامأنوس عربی را در میان مفردات فارسی به راحتی روان ساخته است... . ما در صدد این هستیم که با توجه به نسخه تاریخ بیهقی ، تصحیح علی اکبر فیاض،به اهتمام محمد جعفر یاحقی به بررسی اشعار عرب در تاریخ بیهقی به شیوه زیر بپردازیم:

1.تقسیم بندی بر اساس دوره های تاریخ ادبیات عرب؛

2.اعراب گذاری دقیق؛

3.ترجمه دقیق اشعار؛

4.ذکر سراینده آن؛

5.طرز استفاده بیهقی در روند داستان؛

6.سهوهای منسوب به بیهقی یا شارحان آن و اشتباهات چاپی؛

7.ذکر نکات برجسته دستور زبان عرب؛

8.بررسی نکات ناب بلاغی؛

9.مضامین مشترک با فارسی.

از شاعرانی که در کتاب بیشتر از آنها شعر آورده متنبی، ابن رومی و ابوالعتاهیه است.نیز از شاعرانی که شعر آنها در یتیمة الدهر ثعالبی است (یادنامه،1373:  745)

دوره جاهلی:

      الف) عدی بن زید العبادی. او اولین کسی است که در دیوان کسری عربی نوشته است (اصفهانی، 1407،ج2).

بیهقی: فصلی خوانم از دنیای فریبنده (رک: 357)

اَینَ کَسرَی کَسرَی المُلوکِ اَنُو

 

شِروانَ اَمْ اَینَ قَبلَهُ سَابُورُ

ب) الحصین بن الحُمام فزاری(مفضل الظبی،‌1988: 150).

1. بیهقی در میان داستان دار زدن حسنک قصه عبدالله زبیر را می آورد: عبدالله زبیر چون دید لشکری بی اندازه از هر جانبی روی بدو نهادند ، روی به قوم خویش کرد و گفت: (رک:202)

ابَی لِابنِ سَلمَی اِنَّهُ غَیرُ خَالدٍ
فلست بمبتـاع الحیوة بسبة

 

مُلاقِی المَنایا اَیَّ صَـــرفٍ تَیَمَّما
ولا مُرتَقٍ مِن خشیةٍ الموتِ سُـلَّما
                               (المفضلیات،ص 40)

 

«ابن سلمی تسلیم ناپذیر است؛  زیرا می داند که او فناپذیر است و هر سو رود مرگ را  می بیند».

«پس من  زندگی را در مقابل ننگ نمی خرم و از ترس مرگ از نردبان بالا نمی روم».

مقصود از«ابن سلمی» در این شعر فخریه خود شاعر است؛ زیرا مادر حصین نامش سلمی بوده است. ابی: ترفّع عن الدنایا؛ از پستی ها دوری کرد(لسان العرب)... «خشیه» نباید تنوین داشته باشد.در دیوان به جای آن رهبه است.نیزهمزه « اَنّه» مفتوح است.« انه غیر خالد» فاعل فعل در مصراع اول است.در دیوان به جای مرتق،مبتغ است (مفضل الظبی، 1998: 40)

2.  بیهقی: در این آویختن عبدالله زبیر را سنگی بر روی آمد و خون بر روی وی فرو دوید،آواز داد و گفت(رک:202)

فَلَسنا عَلَی الاَعقابِ تَدمَی کُلومُنا

 

وَلکنْ عَلَی اَقدامِنا تَقطُرُ الدِّما

«ما پشت به میدان جنگ نمی کنیم تا با جراحت به پشت پاشنه هایمان خون چکد؛بلکه با چهره هایمان به استقبال شمشیرها می رویم و اگر مجروح شدیم، خونها بر پایمان بچکد.»

ج) نابغه ذبیانی:

1. بیهقی ابیات را به مناسبت «تلک الهندو» ذکر می کند: و در این عصامی و عظامی ارجوزه و بیتی چند یاد داشتم‌، نبشتم:

نفسُ عِصامٍ سَوَّدَتْ عِصاما
وَصیَّـــرَتْهُ مَلِکاً هُمـاما

 

وَعَلَّمَتْهُ الکَـرَّ وَالاِقـدَاما
حَتّی عَلا وَ جَاوَزَ الاَقوَاما
(ذبیانی، 1415ق: 101)

 

«شخصیت عصام وی را به سروری رساند و به او حمله کردن و دلیری آموخت»

«و وی را پادشاهی بزرگ گردانید تا بلند مرتبه شد و از همه سرآمد شد.»

در تاریخ بیهقی مصراع آخر نیست. بیت زیر شبیه این مضمون است(دامادی، 1371: 142)

از پدر مرده ملاف ای جوان

 

گر نه سگی چون خوشی از استخوان

مخضرم:

الف) علی بن ابی طالب:

بیهقی: چون کارش(بغرا خان) قرار گرفت، فرمان یافت و با خاک برابر شد(تاریخ بیهقی ،...یاحقی،1383: 206)

اذا تمَّ اَمرٌبَدا نَقصُه

 

تَوَقَّع زَوالًا اِذا قیلَ تَمَّ

« چون کاری تمام و کامل شود، کاستی آن نزدیک آید.چون گفته شد چیزی کامل گشت، نابودی آن را چشم دار!»

البته، بعضی آن را منسوب به ابوبکر خوارزمی دانسته اند(رازی، 1371: 206). عمر فروخ این بیت را در میان اشعار ابوبکر الخوارزمی در مرثیه رکن الدوله الحسن بن بویه ذکر می کند (فروخ،1968 ،ج 2: 546).  ناصر خسرو بیتی دارد به همین مضمون (دامادی، 1371: 25):

میانه کار همی باش و بس کمال مجوی

 

که مه تمام نشد جز زبهر نقصان را

ب) اسماء بنت ابی بکر(؟- 73هـ)

بیهقی از زبان عبدالله زیبر این بیت را می خواند؛ آن زمان که به جنگ با حجاج یوسف قیام کرد (رک:201):

اِنّی اِذا اَعرفُ یَومی اَصبِرُ

 

اِذْ بَعضُهم یَعرِفُ ثُمَّ یُنکِرُ

«همانا اگر اجلم را بدانم صبر می‌کنم ؛در حالی که بعضی از مردم می‌دانند و منکر می‌شوند».

صدر اسلام

1.حطیئه جرول بن أوس:

 بیهقی در پایان کار غازی‌: در قدیم مردی بوده است نام وی زبرقان بن بدر با نعمتی سخت بزرگ و عادت این داشت که خود خوردی و خود پوشیدی به کس نرسیدی تا حطیئه شاعر گفت او را:

دَعِ المَکارِمَ لاتَرحَلْ لِبُغیَتِها

 

وَاقعُدْ فَاِنَّکَ اَنتَ الطاعِمُ الکاسِی
                                      (دیوان: 86)

«بزرگواریها را رها کن و در پی آنها مرو و به جای خود بنشین؛زیرا تویی که به توغذا دهند و لباس پوشند.»

حطیئه در هجاء معروف بوده است و بیت در هجو زبرقان است (اصفهانی،1470،ج2). در یادنامه مصرع دوم این بیت غلط ترجمه شده است(یادنامه،1373: 760).این بیت در کتب بلاغی شاهد برای مجاز عقلی است، زیرا اسناد اسم فاعل به اسم مفعول است؛ یعنی به معنای مطعوم و مکسوّ(فاضلی، 1376: 214) 

عصر اموی

1.الحسن الاباضی:

بیهقی (در مرگ خوارزمشاه):...این است عاقبت آدمی چنانکه شاعر گفته است (ر:335):

وَاِنَّ امرَءً قد سارَ سبعین حِجَّةً

 

اِلی مَنهَلٍ مِن وِردِه لَقَریبُ

«اگر مردی هفتاد سال راه عمر را پیموده باشد؛  هر آینه به آبشخوری از مشرب مرگ خود نزدیک است».

الحسن بن عمرو الاباضی شاعر خوارج است (قوال بابتی، 1998م: 105). سروده فردوسی قریب به این معناست:

ز هفتاد برنگذرد بس کسی

 

ز دوران چرخ آزمودم بسی

دوره عباسی:

الف) متنبی:

1. بیهقی: بزرگ عیبی باشد مردی را که خدای عز و جل بی پرورش داده باشد همتی بلند و فهمی تیز و وی تواند که درجه یی بتواند یافت یا علمی بتواند آموخت و تن را بدان ننهد (ر:68).

و لَمْ اَرَ فی عیوب الناس شیئا

 

کنقص القادرین علی التمام
                                     (دیوان: 145)

«عیبی بالا تر از این در مردم نیست که بتوانند خود را کامل کنند و نکنند».

2. بیهقی: این بیت (از حطیئه) بمانده است و چهار صد و اند سال است تا این را می نویسند و می خوانند... که نام نیکو یادگار ماند: (ر:246)

ذکر الفتی عمره الثانی وحاجته

 

ما قاته و فضول العیش اشغال
                                 (دیوان،ج3: 288)

 

«یاد کردن از آدمی بعد از مرگ،زندگانی دوباره اوست و آنچه انسان نیاز دارد، قوت اوست، ولی آنچه بیش از قوت باشد، مایه گرفتاری اوست».

متنبی این بیت را در مدح« ابو الشجاع فاتک» در مصر سروده است.رباعی زیر از خیام  قریب به این مضمون است (دامادی، 1371: 41)

آن مایه ز دنیا که خوری یا پوشی
باقی همه دردســرنیرزد هشدار

 

معذوری اگر در طلبش می کوشی
تا عمــــر گرانمایه بدان نفروشی

3. بیهقی:نامه نبشتند به امیر به شکر این فتح از وزیر و حاجب و قوم (ر:432).

ولِله سرٌ فی عُلاک و انّما

 

کلام العِدی ضربٌ من الهذیان
                                  (دیوان،ج2: 242)

 

«در بزرگی که خدا به تو داده رازی نهفته است، و کلام دشمنان در این باره هذیان است».

بیت در ذکر خروج شبیب(ابن جریر العقیلی) است در مخالفت با کافور. به نظر واحدی، این بیت به هجو نزدیکتر است؛ زیرا علو و بزرگی به فرد غیرمستحق نسبت داده شده است.

4. بیهقی: مرا صحبت افتاد با بوحنیفه اسکافی و شنوده بودم فضل و ادب و علم وی سخت بسیار، اما چون وی را بدیدم، این بیت متنبی را که گفته است، معنی نیکوتر بدانستم:

واستکبَر الاَخبارَ قبلَ لِقائه

 

فََلَمّا التقَینا صَغَّرَ الخبرَ الخُبرُ
                               (دیوان،ج 2: 155)

 

«خبرهایی که پیش از ملاقات او به گوشم رسید، بزرگ می شمردم.چون او را دیدم، آن خبرها در نظرم کوچک بود».(کنایه از اینکه ممدوح را بیش از آنچه از اوشنیده بودم، یافتم). این بیت در مدح علی بن احمد انطاکی است. سعدی در این باره می فرماید:

آن شنیدم که جان جانانی

 

چون بدیدم هزار چندانی
                          (دامادی، 1371: 242)

 

5. بیهقی گوید:...تا خردمندان را مقرر گردد که دل نهادن بر نعمت دنیا محال است و متنبی گوید: (ر:356):

وَمَن صَحِب الدنیا طویلا تَقَلَّبَتْ

 

عَلی عَینه حتّی یَری صدقَها کِذبا
                                  (دیوان،ج1: 57)

 

«کسی که مدتی طولانی با دنیا مصاحبت کند، دنیا را دگرگون خواهد یافت؛ بطوری که راست دنیا را دروغ خواهد دید». این بیت در مدح سیف الدوله است و حکمتی در آن نهفته است که حرکات فلک باعث تغییر حقایق زندگی می گردد.

6. بیهقی این قصیده هفده بیتی متنبی در مدح سیف الدوله را بعد از انتخاب وزیر و رسیدن احمد عبدالصمد به نیشابور و فصلی در معنی دنیا و امارت و قصیده ابوحنیفه ذکر می کند:...و نام سیف الدوله بدان زنده مانده است چنانکه گفته است:

خلیلی انی لا اری غیر شاعر
فلا تعجبا ان السیوف کثیرة

 

فکم منهم الدعوی و منی القصایدُ
و لکنّ سیف الدوله الیـوم واحد
                               (دیوان،ج 2: 145)

«ای دوستان من، همانا من غیر از شاعر نمی بینم؛ چه قدر آنان را ادعای شاعری و چه مقدار مرا چکامه هاست؟»

«در شگفت مباشید که شمشیرها بسیارند، ولی شمشیر دولت اسلام( سیف الدوله) امروز یکی است.»

الدوله با تنوین و مشمخر با تشدید «خ» از جمله غلطهای چاپی است.(ر:367).

ب) ابن رومی(221 -283هـ)،شاعر بزرگ از طبقه بشار و متنبی متولد بغداد:

1.بیهقی در پایان کار قریب: و بزرگا مردا که او دامن قناعت تواند گرفت و حرص را گردن فرو تواند شکست.و پسر رومی در این معنی نیز تیر بر نشانه زده است: (ر:87).

اِذا ما کَساک اللهُ سِربالَ صِحّةٍ
فَلا تَغبِطَنَّ المُکثِــرینَ فانّما

 

وَاَعطاکَ مِن قُوتٍ یَحِلُّ وَیَعذُب
عَلی قَدرِمایُعطِیهِمُ الدهرُ یَسلُب
                                      (دیوان:116)

 

«هر گاه خدا جامه تندرستی به تو پوشاند و قوتی حلال به تو بخشید،»

«دیگر بر ثروتمندان رشک مبر؛زیرا به اندازه ای که  روزگار به آنها می‌دهد، از آنها می‌گیرد».

در چاپ یاحقی« یَسلَب»است.در دیوان به جای اعطاک، لم تخل و به جای المکثرین،المترفین و به جای فانما، فانهم و به جای یعطیهم، یکسوهم آمده است (دیوان: 116). ابیات زیرشبیه این مضمون است (دامادی، 1371: 39):

دو قرص نان اگر از گندم است یا از جو
چهار گوشه دیوار خود به خـاطر جمع
هزار مــــــرتبه بهتر به نـزد ابن یمین

 

دو تای جـــامه گر از کهنه است گر از نو
که کس نگوید از این جای خیزوآن جا رو
ز فـــر مملکت کیــــــــقباد و کیخسرو

2. بیهقی: این است حسنک و روزگارش... احمق مردا که دل در این جهان بندد (ر:198)

لَعَمْــرُک ما الدنیا بِدارِ اقامةٍ
و کیفَ بَقاءُالناسِ فیها و اِنّما

 

اذا زالَ عَن عینِ البَصیرِ غِطاؤُها
یُنــالُ بِاَسبابِ الفَنــاءِ بَقاؤُها
                                      (دیوان:250)

«سوگند که اگر از چشم انسان پرده کنار رود، می‌بیند که دنیا جای اقامت نیست».

«چگونه انسان در دنیا باقی می ماند، در حالی که بقای آدمی با وسائل فنا حاصل می شود».

خیام این مضمون را به خوبی بیان کرده است(دامادی، 1371: 40):

برخیز و مخورغم جهان گذران
گر دور زمـــانه را بقایی بودی

 

بنشین و جهان به شادکامی گذران
نوبت به تو خود نیامدی از دگــران

3. بیهقی: و این«تلک »مردی جلد آمد و اخلاق ستوده نمود و آن مدت که عمر یافت، زیانیش نداشت که پسر حجامی بود... و لکن عظامی به یک پشیز نیرزد، چون فضل و ادب نفس و ادب درس ندارد  و همه سخنش آن باشد که پدرم چنین بود و شاعر سره گفته است (ر:386):

ماقلتَ فی نسب لو قلتَ فی حسب

 

لقد صدقتَ ولکن بئس ما وَلدوا

«آنچه در باره فضایل خود گفتی؛ اگر در باره نژاد و تبار خود بیان نموده بودی‌، البته که راست گفته بودی؛ ولی آنها چه بد فرزندی زاییدند».

در دیوان مصراع اول «لئن فخرت بآباء ذوی حسب» ضبط شده است. نظامی در لیلی و مجنون به فرزند خود محمد چنین نصیحت می کند (میدانی، 1379: 257):

چون شیر به خود سپه شکن باش

 

فرزند خصال خویشتن باش

4. بیهقی: خواجه بونصر مشکان که این محتشم (احمدبن حسن میمندی) را مرثیه گفت، هم به هرات بمرد:

وتسلبنی الایــــامُ کلَّ ودیعةٍ
کستنی رداءً مِن شباب و منطقا

 

ولا خیرَ فی شیء یُردُّ و یُسلبُ
فسوف الذی ما قد کستنی یَنهبُ

«هر سپرده ای را روزگار از من پس می رباید و هیچ خیری نیست در چیزی که پس گرفته شود»

« ایام بر من جامه و کمربندی از جوانی پوشانده است و بزودی آنچه پیش بر من پوشانده است‌؛ خواهد ربود.»

مؤلف ابیات را از ابن رومی می داند؛ ولی بسیار جستجو شد و شاعر معلوم نشد. نیز شاعر ابیات پیدا نشد. فیاض ایرادات بیت دوم را چنین بر می شمارد:1. دو موصول با هم جمع شده(الذی-ما)؛2. عائد حذف شده است.ینهبه؛ 3.ینهب به صیغه مذکر آمده است و باید مؤنث باشد، چون فاعل ایام است. در یادنامه آمده است که ایراد سوم وارد نیست؛ زیرا باید ینهب مجهول باشد.قافیه مجهول است و اگر بیت دوم را معلوم بخوانیم، غلط است.در صورت مجهول اشکال دوم بر طرف می شود.بهتر است« ما قد» به «قد ما » تبدیل شود.

صحبت گیتی که تمنا کند

 

با که وفا کرد که با ما کند
                                        (764)

 

نظر نگارنده این است که قافیه فقط شامل روی و حرکت توجیه یا اشباع است و حروف و حرکات ماقبل نقشی ندارند.دیگر اینکه «سوف» از نشانه های فعل مضارع است که در بیت بر سر موصول آمده است و به نظر می‌رسد ضرورت شعری باشد. شاید اصل آن «تنهب» بوده است.

ج) کلثوم عتابی:

بیهقی: این است حال علی و روزگارش و قومش که به پایان آمد. احمق کسی باشد که دل در این گیتی غدار فریفتکار بندد... و عتابی سخت نیکو گفته است (ر:86)

ذَرینی تَجِئْنی مِیتَتی مُطمئنةً
فَانَّ جَسیماتِ الاُمورِ مَنوطَةٌ

 

و لم اَتَجَشَّم هولَ تلک الموارد
بِمُستَودَعاتٍ فی بُطونِ الاَوارِدِ

«بگذار مرگ من به آرامی بیاید و پیرامون کارهای خطرناک نگردم».

«همانا کارهای بزرگ وابسته است به آنچه در شکمهای شیران بزرگ است».

عتابی شعر را در جواب همسرش سرود که او را به فقر سرزنش می کرد (یادنامه، 1373: 748).گفته اند عتابی این مضمون را از فرهنگ ایران گرفته است (301). عمر فروخ بیت دوم را به این شکل ثبت کرده است (1968، ج2: 220):

فَانَّ کریماتِ الاُمورِ مَشوبةٌ

 

بِمُستَودَعاتٍ فی بُطونِ الاَساودِ

این بیت یادآور ابیات حنظله بادغیسی است (دامادی، 1371: 95):

مهتری گر به کام شیر در است
یا بزرگی و عز و نعمت و جــاه

 

شو خطر کن ز کام شیر بجوی
یا چو مردانت مــرگ رویاروی

د)الخریمی(166-212هـ)،در اصل خراسانی و منسوب به خریم ناعم است.صاحب رائیه معروف در وصف فتنه میان امین و مأمون است:

بیهقی: و کار وزیر حسنک آشفته گشت که به روزگار جوانی ناکردنی ها کرده بود(ر:90):

اِنَّ الامورَ اِذا الاَحداثُ دبَّرها

 

دونَ الشیوخِ تَری فی بعضها خَللا

«هرگاه تدبیر کارها به دست جوانان بدون پیران افتد، در بعضی از آنها خلل می بینی».

فعل« دبر» به شکل مفرد مذکر آمده است، در حالی که با توجه به احداث باید جمع باشد.بنابر این، به نظر می رسد که به مفرد یعنی حدث اسناد داده شده است (الانباری، 1380: 768). سعدی در بوستان چنین می گوید (دامادی، 1371: 52):

گرت مملکـــت باید آراسته
نخواهی که ضایع شود روزگار

 

مده کار معظم به نو خاسته
به ناکار دیده مفــرمای کار

هـ) السری الرفاء(؟-366هـ):شاعر ادیب موصلی در دوره استقرار عباسی است.در کودکی در دکانی رفو می کرد و به این اسم نامیده شد.بیشتر مداح سیف الدوله و مهلبی وزیر و افراد خاندان حمدانی بوده است (الفاخوری، 1377: 523).

بیهقی در ورود امیر محمد به قلعه مندیش می نویسد : من که عبدالرحمن فضولی ام –چنانکه زالان نشابور نویسند مادر مرده و ده درم وام- آن دو تن را که بازوی امیر گرفته بودند، دریافتم و پرسیدم که امیر (محمد) در برابر نامه امیر مسعود سجده چرا کرد؟ ایشان گفتند تو را با این حکایت چه کار؟ چرا نخوانی آن که شاعر گوید (ر:99):

اَیَعودُ اَیَّتُها الخِیامُ زَمانُنا

 

اَم لاسَبیلَ اِلیهِ بَعدَ ذَهاِبِه

«ای خیمه ها، آیا روزگار ما دو مرتبه بر می گردد یا آنکه دیگر راهی برای بازگشت آن بعد از رفتن نیست؟»

و) ابوعبدالله الضریرالانبوردی ( ثعالبی، 1420، ج4: 103):

بیهقی در جنگ بو علی سیمجور با سبکتگین :...و سود نداشت با قضای آمده که نعوذ بالله چون ادبار آمد همه تدبیرها خطا شود (ر:215):

اِذا اَرادَ اللهُ رِحلةَ نعمةٍ

 

عن دارِ قومٍ اَخطَأوا التَّدبیرا

«هر گاه خدا اراده کند که نعمتی از قومی زوال یابد، آنها در تدبیرهایشان خطا می کنند».

در یادنامه به اشتباه ابوعبدالله الفریر الابیوردی ثبت شده است (یاد نامه، 1373: 758)

قضا چون زگردون فرو هشت پر

 

همه زیرکان کور گردند و کر
                            (دامادی، 1371: 91)

ز) ابوالفتح بستی(؟-400هـ)

1. بیهقی اشعار را در مورد جنگ ابوعلی سیمجور با سبکتگین می آورد:... دولت سیمجوریان به سرآمد (ر:216)

اَلَم تَـــرَ مَااَتاهُ اَبوعَـلیٍّ
عصی السلطان فابتدرت الیه
وَصَیَّرَطُوسَ مَعقِلَهُ فَصارَتْ

 

وَکُنتُ اَراهُ ذا رأیٍ و کَیـسِ
رجــالٌ یَقْلَعونَ اَبا قُبَـیسِ
عَلیه طوسُ اَشأَمَ مِن طُوَیسِ

«آیا نمی بینی آنچه ابوعلی سیمجور به جای آورد، در حالی که من او را مردی صاحب رأی و زیرک می دانستم».

«نسبت به سلطان عصیان کرد و بدین جهت مردانی که کوه ابو قبیس را از جا می کندند، به جنگ او شتافتند».

«طوس را پناه خود قرار داد، ولی طوس بر او شومتر ازطویس شد». طویس مصغر طاووس است (منتهی العرب).در مجمع المثال میدانی آمده است که تصغیر طاوس بعد از حذف زوائد " طویس "  است. او ملقب به  طاوس بود، وقتی  مخنث شد، طویس نامیده شد.کنیه او «أبی عبد النعیم» بود. در یتیمه الدهر «ارتآه» به جای «رآه» و«جنود»به جای «رجال» و«امسی»به جای «صارت»آمده است(ثعالبی، 1420،ج4: 373).از اشتباهات چاپی کتاب«طوسِ» است که باید به عنوان مفعول اول «صیر» منصوب باشد. عبارت« اشأم من طویس » ضرب المثل است.نام اصلی طویس «طاوس بن عبدالمنعم» است از مغنیان صدر اسلام و از موالی است.ولادت او در روز رحلت پیغمبر بود.روز مرگ ابوبکر او را ختنه کردند.وقت قتل عمربه بلوغ رسید. وقتی عثمان را کشتند، زن او را به خانه بردند.شب شهادت حضرت علی فرزندش به دنیا آمد (اصفهانی، 1407ق،ج 3: 27).

بیهقی در میان خطبه در مبحث ولایت خوارزم می نویسد:آن کسان که سخن راست خواهند تا باور دارند ایشان را از دانایان شمرند... و اگر بست است که بوالفتح بستی رحمه الله علیه گفته است (ر:638):

انَّ العقولَ لَها مَوازینُ بها

 

تَلقَی رَشادَ الاَمرِ وَهی تَجاربُ

« همانا خردها را میزان هایی است که بدان درستی هر کار را باز می یابی و آن معیارها، تجربه‌هاست.»

البته در دیوان بستی این بیت یافت نشد.

ح) محمدبن حازم الباهلی(؟-215هـ):غیر از مأمون کسی را مدح نکرد.هجو زیاد دارد و بیشتر اشعارش در قناعت و مدح تصوف است (قوال بابتی، 1998م،،ج3: 716).

بیهقی ابیات را در باره فرو گرفتن اریارق ذکر کرده است:...محمودیان بدین حال که تازه گشت، سخت غمناک شدند.نه ایشان دانستند و نه کسی که در غیب چیست و زمانه به زبان فصیح آواز می داد ولکن کسی نمی شنود (ر:234):

یا راقِدَ اللیلِ مَسرورًا بِاَوّلِهِ
لاتَفْرَحَنَّ بِلَیلٍ طــابَ اَوَّلُهُ

 

اِنَّ الحَوادِثَ قَد یَطْرُقنَ اَسْحارا
فَرُبَّ آخِــرِ لیلِ أجَّجَ النّارا

«ای کسی که در اول شب شاد خفته ای، حوادث روزگار گاهی سحر گاهان به سراغ انسان می‌آید».

«شاد مباش به شبی که اول آن خوش باشد؛ ای ‌بسا آخر شبی که آتش بر می‌افروزد».

تلمیح دارد به«شب آبستن است تا چه زاید سحر» (دامادی، 1371: 4)

ط)بوسهل زوزنی:

1.  بیهقی ابیات زیر را در مدح امیر مسعود ذکر می کند (ر:144).

السَّیفُ وَ الرَّمحُ والنُّشابُ و الوَتَرُ
مَا اِن نَهَضْــتَ لِاَمرٍ عَزَّ مَطلبُه
مَن کانَ یَصطـادُ فی رَکضٍ ثمانیةٍ
اِذا طَلَعـــتَ فلا شمسٌ وَلا قَمَرٌ

 

غُنِیَتْ عنها و حاکَی رأیَکَ القَـدَرُ
اِلّا انثَنَیتَ و فـی اَظفارِکَ الظَفَرُ
مِنَ الضَّراغِمِ هانَتْ عنده البَشَرُ
اِذا سَمِحْتَ فَلا بَحـرٌ و لا مَطَرٌ

«تو از شمشیر و نیزه و تیر و کمان بی نیازی و قضا و قدر مانند رای تو است.»

«برای هر کار دشواری که قصد کردی، با فتح و ظفر مراجعه نمودی.»

«کسی که در یک حرکت هشت قلاده شیر شکار کند، مردم نزدش چیزی نیستند.»

«چون تو طالع گشتی، آفتاب و ماه جلوه ای ندارند و چون تو بخشش کنی، دریا و باران چیزی نیستند.»

در دیوان«غُنِیتَ-ثَمانیةً» ذکر شده است، زیرا فعل باید مخاطب مجهول باشد و ثمانیه نیز مفعول و منصوب است.

2. بیهقی به مناسبت حضور بونصر در خانه زوزنی و ذکر احوال قاضی منصور مشاعره بوسهل و قاضی را ذکر می‌کند و در آخر می نویسد: واینک چنین بزرگان بوده اند و این هر سه رفته اند رحمهم الله و ما نیز بباید رفت (ر:558).

ایها الصدر الــذی دانت لعزته الرقابُ
و اسغَ غصةَ شرب لیس یکفیها الشرابُ

 

انتدِب تُرضِ الندامَی هُم علی الدهر کِئاب
واحضُرن لُطفا بنادٍ فیه للشوق التهـاب

«ای بزرگی که گردن فرازان در برابر عزتش سرفرود آورده اند،زود پاسخ گو و حریفان بزم را خشنود ساز که از گردش روزگار اندوهناکند.»

«و گوارا ساز اندوه میگسارانی را که باده غصه آنان را بس نیاید و به لطف در انجمنی که آتش شوق در آن فروزان است، حاضر شو.»

ی)ابوالعتاهیه:

1. بیهقی: سه بیت شعر یاد داشتم از آن ابوالعتاهیه فراخور حال و روزگار این دو سالار(اریارق و غازی) (ر:246). شایان ذکر است که بیت سوم در دیوان ابوالعتاهیه یافت نشد.

اَفنَیتَ عُمرَکَ اِدبــارًا و اِقبالاً
اَلَمْ تَرَالمَـلِکَ الاَمسیَّ حینَ تَرَی
اذا یشــــدّ لقوم عقد ملکهم

 

تَبغِی البَنینَ وَ تَبغِی الاَهلَ و المَالا
هَلْ نالَ خَلقٌ مِنَ الدّنیا کَمــا نَالا
لاقوا زمانا لعقد الملـــک حلالا
                                     (دیوان: 253)

 

«زندگانی گذشته و آینده خود را تباه کردی، در حالی که فرزند و اهل و خواسته می جویی.»

«آیا پادشاه دیروزی(هارون الرشید) را ندیدی وقتی درگذشت؟ آیا هیچ زنده ای به اندازه او از دنیا بهره‌مند شده است؟! »

«هر گاه روزگار گره پادشاهی را محکم ببندد و پیمان سلطنت استوار گرداند‌؛ زمانی را خواهند دید که آن روزگار گره سلطنت آنان را گشاینده باشد.»

2. بیهقی:خواجه احمد عبدالصمد به دیوان بنشست و شغل وزارت سخت نیکو پیش گرفت وترتیبی و نظامی نهاد. (ر:355)

اَتَتْهُ الوزارةُ مُنقادَةً
فَلَمْ تَکُ تَصلُحُ اِلّا لَهُ

 

اِلیه تُجَرِّرُ اَذیالَـَـها
وَلَمْ یَکُ یَصْلُحُ اِلّا لَها
                                      (دیوان: 277)

 

«وزارت با انقیاد و دامن کشان به سوی او آمد»

«وزارت فقط شایسته او بود و او نیز فقط شایسته وزارت».

در دیوان ابوالعتاهیه به جای الوزاره،الخلافه است و بیت در مدح مهدی عباسی است (یاد نامه، 1373: 764).در چاپ یاحقی تُجَرَّرُ به صیغه مجهول، غلط ذکر شده است.باید تُجرِّرُ باشد.

ک)ابن درید الازدی:

بیهقی: دردی بزرگ رسید به دل خاص و عام از گذشته شدن او(امیر فرخزاد) به جوانی و چندان آثار ستوده و سیرتهای پسندیده و عدلی ظاهر که به اقطار عالم رسیده است (ر:358).

وانّما الناسُ حدیثٌ حسنٌ

 

فَکُن حدیثا حَسَنا لِمَن وَعَی

«انسان بعد از مرگ افسانه ای بیش نیست.پس سعی کن که افسانه و حدیث خوبی باشی».

عمر فروخ مصرع اول این بیت را چنین نقل می کند: وانَّما المَرءُ حدیثٌ بَعدَه (فروخ،1968 ج 2: 418).« فکن» به شکل «نکن» و «کن » هم آمده است (بیهقی، 1383: 358).بیت در بحر رجز است( مفاعلن مفتعلن مفاعلن ). (حسنی، 1383: 27).که اختیار قلب در «لِمَن» است. بیت قریب به این مضمون از خیام است (دامادی، 1371: 61):

گر عمر تو باشد به جهان تا سیصد
باری چو فسانه می شوی ای بخرد

 

افسانه شمر زیستن بی مر خود
افسانه خوب شو، نه افســانه بد

ل) ابن ابی حصینه (388-457هـ).شاعری از معره النعمان در سوریه.

بیهقی(در خبر کشته شدن عبدالجبار ) :وزیر به ماتم نشست و همه اعیان و بزرگان نزدیک او رفتند.و از شهامت وی آن دیدم که آب از چشم وی بیرون نیامد... این مرد یگانه بود... شاعر بدین بیت او را خواسته است (ر:447):

یُبکَی علینا و لا نَبکی عَلَی اَحَدٍ

 

لَنَحنُ اَغلَظُ اَکبادا مِنَ الاِبِلِ

«برای ما می گریند؛ اما ما بر احدی نمی گرییم.البته که ما جگری سخت تر از جگر شتران داریم.»

م)محمد بن عبدالرحمن العطوی(؟-250هـ):شاعر بصری و معتزلی مشهور در زمان متوکل:

بیهقی: مردی بصری... چشمش بر داری از دارهای جعفر افتاد با خویشتن گفت(ر:203):

اَمـا وَاللهِ لَولا خَوفُ واشٍ
لَطُفنا حولَ جِذعِک وَاسْتَلَمنا

 

وَعینٍ لِلخَلیفةِ لاتَنـــامُ
کَما لِلناسِ بِالحَجَرِ اسْتِلامُ

«قسم به خدا، اگر ترس از سخن چین و چشم بیدار(جاسوس) خلیفه نبود»

«البته گرد چوبة دار تو طواف می کردیم و آن را چون حجرالاسود در بر می گرفتیم و می بوسیدیم».

در یاد نامه بیت  به« فضل بن عبدالصمد الرقاشی» منسوب شده است.عمر فروخ هم می نویسد: وقتی رشید، برامکه را سرنگون کرد؛ رقاشی بصری در برابر دارجعفر بن یحیی این ابیات راخواند (فروخ، 1968، ،ج 2: 170).

ن)ابن الانباری: صوفی واعظ و شاعر مشهور بغداد دوست محمد بن بقیه وزیر عز الدوله بختیار. ابن بقیه عز الدوله را به جنگ با عضد الدوله تحریک نمود.وقتی عضد الدوله پیروز شد، ابن بقیه را کور کرد و کشت(همان،ج 2: 534).

بیهقی: حسنک قریب هفت سال بر دار بماند، چنان که پیهایش همه فرو تراشید.مادر حسنک زنی بود سخت جگرآور...جزعی نکرد چنان که زنان کنند، بلکه بگریست به درد(ر:119).فرمود تا جثه او را بر دار کردند.مادر عبدالله زبیر هیچ جزع نکرد (ر:202). ابن بقیه وزیر را هم بر دار کردند.در مرثیه او این ابیات را بگفتند (ر:204):

عُلوٌّفی الحیاةِ و فی المَــمات

 

لَحقٌّ اَنتَ اِحدَی المُعجِزات

« بلندی مقامی است ترا در زندگی و مرگ. همانا درست است که تو یکی از معجزاتی»

کاَنَّ الناسَ حولَک حینَ قامــوا

 

وفودُ نَداک ایــامَ الصِّلاتِ

«گویی مردم وقتی پیرامون تو ایستاده اند، برای عطا یافتن از تو در روزهای صله دادن آمده اند!»

بیت مثالی است برای تعظیم شأن مشبه و تحسین آن (فاضلی، 1376: 187).

کأنّک قائمٌ فیــــهم خطیـباً

 

وکلّهــــم قیامٌ للصلاة

«گویی تو در میان آنها خطبه خوان ایستاده ای و همه آنها نماز را به پای خاسته اند»

مَددتَ یدَیک نحــوَهم احتـفالاً

 

کمدِّهما إلیـــهم بِالهَبات

« دو دست خود را به سوی مردم برای نیک قیام کردن به کارشان دراز کردی، بدان گونه که برای بخشش به سوی آنان می گستردی»... در مجانی احتفاء به جای احتفالا آمده است. «الهبات» در تاریخ بیهقی با فتحه «هاء» آمده که باید با کسره باشد.

ولمّا ضاقَ بطنَ الأرضِ عن أن

 

یَضمَّ عُلاک مِن بعد المَمات

«و چون شکم زمین تنگ آمد که بزرگی ترا پس از مرگ در خود جای دهد.»

بطن نیز به عنوان فاعل مرفوع است که در چاپ منصوب آمده است.

أَصاروا الجوَّ قبرَک واستَنـابوا

 

عَن الأکفانِ ثوبَ السـافیات

« جوّ را گور تو گردانیدند و به جای کفن جامه بادها را به نیابت گرفتند.»

ِلعُظمِک فی النفوسِ تَبیت تُرعى

 

بِحُفّاظٍ وحـُــرّاسٍ ثِقـات

«به سبب بزرگی خود در نزد مردم شب به روز می آوردی و در همان حال با نگهبانان و پاسبانان معتمد حرمت تو نگهداشته می شود.»

در مجانی« بقیتَ» به جای« تبیتُ » است:

وتُشعَلُ عنـــدک النیرانُ لیلاً

 

کذلک کنـــتَ أیامَ الحیاة

« شب پیرامون تو آتشها برافروخته می شود؛در روزهای زندگی هم چنین بودی.»

رکِبت مَطیـّـةً مِن قبــلُ زیدٌ

 

عَلاهـا فی السّنین الماضیات

« بر مرکبی سوار شدی که پیش از آن زید بن علی در سالهای گذشته برنشست.»

وتلک فضیلةٌ فیهـــا تأسٍّ

 

تُباعِدُ عنــک تعبیرَ العُداةِ

« این بردار شدن فضیلتی است که در خور پیروی است و سرزنش دشمنان را از تو دور ساخت»

«قضیه» در مجانی به جای «فضیله» است.«تعییر» در مجانی به جای«تعبیر» است.

ولم أَرَ قبلَ جذعِـک قطٌّ جذعاً

 

تمَکَّنَ مِن عِنـاقِ المَکرُمات

«هرگز پیش از دار تو درختی ندیدم که بر دست به گردن هم آوردن با بزرگیها توانایی یافته باشد.»

«قط » در چاپ کتاب تنوین دارد که صحیح نیست؛ زیرا ظرفی است مبنی بر ضَمّ (یعقوب، 1420: ذیل قط)

أَسَأتَ إلى النوائـب فَاستثارَت

 

فَأنت قتیـــلُ ثَأرِ النائبات

«تو با مصائب روزگار بد کردی.پس تو کشته خون خواهی و انتقام جویی مصیبتهایی.»

وکنتَ تُجیرُ من صرفِ اللیالی

 

فَعاد مُطالبــاً لک بالتّرات

«تو پناه مردم در حوادث و سختیهای روزگار بودی، نوائب بازگشت و از تو خواستار انتقام شد.»

در مجانی «صار» به جای«عاد»است.«ترات »جمع« تره» از ریشه« وتر» است.

وصیـَّـر دهرُک الإحسانَ فیه

 

إلینــا مِن عظیمِ السیّئات

«روزگار احسان ترا به ما از گناهان بزرگ به شمار آورد.»

وکنتَ لِمَعشرٍ سَعـــداً فلمّا

 

مَضَیتَ تَفَرَّقـوا بِالمُنحِسات

«تو برای گروهی بخت نیک بودی و چون درگذشتی، با پیش آمدهای شوم پراکنده شدند.»

«منحسات » با ضمه میم صحیح نیست؛ باید مفتوح باشد.

غلیـــلٌ باطن لک فی فؤادی

 

یُخَفَّفُ بِالدّموعِ الجـاریات

«سوز غمی در دلم تراست که با سرشک روان کاسته می شود و تخفیف می یابد.»

ولَو اِنّی قـــدرتُ على قیامٍ

 

لِفرضِک والحقوقِ الواجبات

«و اگر همانا من برای گزاردن فریضه احترام به تو و ادای حقوق واجب توانایی داشتم.»

در دیوان به جای لفرضک« بفرضک» است. بعد از« لو» «انی» با کسره آمده که باید با فتحه باشد.

مَلأتُ الأرضَ مِن نظم القوافی

 

ونُحتُ بها خِـلافَ النّائحات

«جهان را با نظم مرثیه ها پر می کردم و به آوای بلند با آنها بر خلاف زنان نوحه گر ماتم سرایی می نمودم.»

ولکنّی أُصَـــبِّرُ عنک نفسی

 

مَخـافةَ أَن أُعَدَّ مِنَ الجُناة

«ولی از نفس خود در این مصیبت شکیبایی می خواهم از بیم آنکه در شمار جنایتکاران محسوب شوم.»

وَمالـَــکَ تُربةٌ فَاَقولَ تُسقَى

 

لِأَنَّک نُصبُ هَطـلِ الهاطِلات

«ترا خاک گوری نیست که بگویم به آب رحمت سیراب کرده شود؛ چه همانا تو در معرض ریزش بارانهایی.»

عَلیــکَ تَحیَّةُ الرَّحمن تَتْرى

 

بِرَحمــاتٍ غَوادٍ رائِحات

«درود خداوند بخشنده به همراه رحمتهایی که بامداد و شامگاه آید؛ پیاپی بر تو باد». تتری از ریشه وتر، نقش حال را دارد.

عبدالقادر این قصیده را یکی از شگفت ترین نمونه های قوت صنعت شعر سحر آفرین معرفی کرده است؛ یعنی از علل طبیعی مورد قبول و باور مردم به علل دست نیافتنی منتقل  شده، قدرت ادبی را نشان مردم می دهد (تجلیل، 1377: 204). به عبارت دیگر شاعر در این قصیده مدح می کند، هرچه مردم ذم می کنند و یا ذم می کند، آنچه را که مردم  مدح می کنند (شیخو 1419،3: 338).

ص) سدیف بن میمون( شاعر آل عباس):

بیهقی: شاعر بوالعباس سفاح را به کشتن بنی امیه تشویق می کند.

وَاذکُرَنْ مَصرَعَ الحُسینِ وَ زیدٍ

 

وَقَتیلاً بِجانبِ المِهراسِ

«به یاد آر کشته شدن حسین بن علی و زید بن علی بن الحسین و قتیلی نزدیک مهراس را».

مِهراس چشمه ای است نزدیک کوه احد(لسان العرب).به  اشتباه در چاپ دکتر یاحقی «م» مفتوح است.مراد از قتیل مهراس،  حمزه بن عبدالمطلب است(یادنامه، 1373: 758). عمر فاروق «فاذکروا»ثبت کرده است.و بیت را در میان ابیات تهنیت خلافت ذکر کرده است (1419: 61).

ع) مهلبی وزیر:

بیهقی:..و پس از آن این نوشتگین را با دو شغل که داشت، دوات داری داد و سخت وجیه گشت... کارش به سالاری لشکرها کشید تا مردمان بیتهای صابی را خواندن گرفتند که گفته بود بدان وقت که امیر عراق معزالدوله تگین جامه دار را به سالاری لشکر فرستاد(ر:389).

طِفلٌ یَرِفُّ الماءُ مِن وَجَناتِه وَ یَرِقُّ عودُه
نَاطُوا بِمَعقَدِ خِصرِه سَـیفًا ومِنطقةً تَؤُدُه

 

وَ یَکادُ مِن شَبَهِ العَــذَارَی فیه اَن تَبدُونُهُودُه
جَعلُوه قائدَ عَسکرٍ ضـاعَ الرَّعیلُ و مَن یَقُودُه

«کودکی که آب جوانی از رخسار او می درخشد و عود(قامت) او نرم و نازک است و نزدیک است که از همانندی به دوشیزگان در او پستانهای برآمده نمودار شود.»

« شمشیر و کمری بر بستنگاه میان وی آویختند که او را گران بار می کند و او را به سالاری لشکری گماشتند.تباه شد آن گروه و آنکه فرمانده گروه بود.»

بیهقی این بیت را به صابی نسبت داده است؛ اما در کتاب یتیمة الدهر، صابی  نقل می کند که مهلبی وزیر این ابیات را در شدت علاقه اش به غلامی ترکی دائم الخمر به نام «تکین الجامدار امرد» نقل کرده است(ثعالبی، 1420، ج2: 267).در یتیمة الدهر به جای« طفل یرف»،«ظبی یرق» است.در چاپ یاحقی فعل «یقوده» با ضمه یاء غلط ذکر شده است.

ف) بونصر مشکان

بیهقی: شنبه اسکدار هرات رسید که خواجه احمد بن حسن پس از حرکت رایت عالی به یک هفته گذشته شد... بونصر در مرثیه او قطعه ای گفت... مرا این یک بیت به یاد بود(ر:346):

یا ناعیا بکسوف الشمس و القمر

 

بُشِّرتَ بِالنقص و التسوید و الکَمد

«ای کسی که خبر گرفتگی آفتاب و ماه را  دادی؛  ترا بشارت باد به کمبودی و سیاهی و گرفتگی»

 

س) ابوتمام:

بیهقی در آغاز مجلد دهم در ادامه تعریف خوارزم می نویسد: هر چند این قوم که من سخن ایشان می رانم بیشتر رفته اند و سخت اندکی مانده اند و راست چنان است که ابوتمام گفته است ( ر: 638):

ثم انقضَتْ تلک السنونُ و اهلُها

 

و کانّها و کانّهم اَحلامُ

«آن سالها و مردمان آنها همه گذشتند؛گویا آنها و مردمانشان رؤیا بودند.»

ق)مظفر قاینی:

بیهقی:( به مناسبت مرگ بونصر مشکان): مظفر قاینی دبیر در مرثیت متنبی گفته است (ر:562).البته، در یتیمة الدهر این شخص ابوالقاسم المظفر بن علی الطبسی نامیده شده است (ثعالبی، 1420،ج1: 164):

لا رعی الله سرب هذا الزمان
ما رأی النـاس ثانی المتنبی

 

اذ دهانا فی مثل ذاک اللسان
ای ثان یری لبکـر الزمان

«خداوند گله این روزگار را نچراند که ما را بلایی رساند در از دست دادن چنین زبان آوری!»

«مردم دوم متنبی را ندیدند؛ چه دومی برای یگانه زمان دیده می شود؟»

ر)بوالعباس ضبی:

بیهقی(در مرگ بو نصر مشکان): به هیچ وقت نبوده است که بر در سرای او گذشتم که این دو بیت نخواندم که بو العباس ضبی گفت(ر:562):

ایّها البابُ لِمَ عـَلاک اکتئابُ
اَین مَن کان یَفزعَ الدهرُ مِنه

 

اَینَ ذاک الحجابُ و الحُجّابُ
فهو الان فی الـتراب ترابُ

« ای درگاه، چرا اندوه بر تو چیره آمد،کجایند پرده داران و پرده سرا؟!»

«کجاست آنکه روزگار از وی در بیم بود ؛ پس او اکنون در خاک خاک شده است.»

ش) ابونواس:

بیهقی(در مرگ بونصر مشکان): بونواس رحمة الله علیه سخت نیکو گفته است(ر:563):

اَیا رُبَّ وجهٍ فی الـتراب عتیق
ویا رُبّ حَزم فی التراب و نَجدةٍ
اَلا کُلّ حی هالک ٌوابنُ هالــک

 

ویا رُبّ حُسنٍ فی التراب رقیق
و یا رُبّ قَدّ فی التراب رشیق
و ذو نَسبٍ فی الهالکین عَریق

«چه بسا دور اندیشی و دلیری و بالا بلندی که در خاک نهفته است.»

«هان هر زنده ای میرنده و زاده میرنده است و نژاده اصیل در میان هلاک شدگان!»

 در دیوان ابونواس مصراع چهارم به این شکل آمده است: و یا ربّ رأی فی التراب زنیق.نیز بیت سوم با این تفاوتها نوشته شده است: هالکا- ابنَ- ذا (ابونواس، 1422: 662).

ت) اسکافی دبیر: دبیر آل سامان که در اوایل سلطنت عبدالملک بن نوح(342- 350) در گذشته است(لغتنامه دهخدا):

اَ لََمْ تَرَ دیوانَ الرسائل عُطِّلَتْ

 

بِفقدانه اَقلامُه و دفاترُه

«آیا ندیده ای دیوان رسائل را که قلمها و دفترهایش از فقدان وی بیکار و معطل مانده است؟!»

شعر در یتیمه منسوب به هرثمی ابیوردی است(بیهقی، 1371: 1043)

ث)بحتری:

بیهقی: امیر(مسعود) به کوشک محمودی به افغان شال باز آمد که تمام داد شعبان بداده بود و نشاط بسیار کرده(ر:276)بر این بیت که  بحتری شاعر گوید:

رَوِّیانی اِذ حَلَّ شعبانُ شَهراً

 

مِن سُلافِ الرَّحیقِ و السَّلسبیلِ

«چون ماه شعبان رسید، مرا از شراب ناب سیراب کنید».

ولی در دیوان او به این صورت است:

فتَرَوَّ مِن شعبانَ اِنَّ وراءَه

 

شهرًا یُمانِعُنا الرحیقَ السلسَلا

خ) صالح بن عبدالقدوس(؟-160هـ):

 بیهقی:و کار وزیر حسنک آشفته گشت که به روزگار جوانی ناکردنی ها کرده بود و زبان نگاه ناداشته و این سلطان معظم را خیر خیر بیازرده (ر:89):

اِحفَظْ لِسانَک لاتَقولُ فَتُبتَلَی

 

اَنَّ البَلاءَ مُوَکَّلٌ بِالمَنطِقِ

«زبانت را حفظ کن و سخن مگو که مبتلا می شوی، زیرا  سخن گفتن سبب بلا شود».

مصراع دوم منسوب به ابوبکر است که در میان امثال سایره معروف است(میدانی،2003،ج1: 33).در دیوان «‌لاتقول» به شکل« ان تقول » آمده است.

نامعلوم:

1. بیهقی: بوسهل زوزنی به دامغان رسید.ایشان را خود هوسها به آمدن این مرد که شاعر گفته است... و باد طاهر و از آن دیگران همه بنشست (ر:61):

اِذا جاءَ موسَی وَ اَلقَی العَصا

 

فَقَد بَطَلَ السِّحرُ وَ السّاحِرُ

«وقتی موسی آمد و عصا را انداخت، کار سحر و ساحران باطل شد». بیت در کتاب« نفحه الریحانه و رشحه طلاء‌الحانه» المحبی، منسوب به سید موسی الرا م حمدانی است.

تلمیح به آیه 116 و 117 سوره اعراف دارد. بیت مثال است برای مجاز مرکب به استعاره تمثیلیه(جواهر البلاغه، 1413ق: 335).

2. بیهقی:این فالی بوده است که بر زبان این پادشاه رحمةالله علیه می رفت... با چندان نیکویی که کرد در روزگار امارت خویش با لشکری و رعیت(ر:99):

لَیس غــــدرُکم بِدَعٌ و لاعَجَـبٌ
مَاالشّأنُ فی غَدْرِکُم اَلشّأنُ فی طَمَعی

 

لکنْ وفـــاؤُکم مِن اَبدعِ البِدَعِ
وَ بِاعتِدادی بِقولِ الزُّورِ وَ الخَدَعِ

«بی وفایی شما تازه و شگفت نیست؛اما وفای شما بسیار شگفت انگیز است».

«من از بی وفایی شما سخن نمی گویم، اما سخن در فریب خوردن من به گفتار فریبنده و دروغ شماست».

ایراد بیت این گونه ذکر شده است که یا باید«فی غدرکم» باشد یا«بدعا ولاعجبا» باشد(یادنامه:750). نظر دیگر اینکه پیش از لیس «و» باشد یا «کم» را «کمو» بخوانیم تا وزن ناقص نباشد.باید گفت در لغت تمیم برای «لیس» اهمال عمل قائل شده اند(عباس حسن، 1409،ج1: 506).نیز می توانیم بگوییم مثل «ما  نافیه» است که نفی آن به وسیله«الا» شکسته شده باشد  و مهمل از عمل گشته است(المعصومی، 1420: 156)که در این صورت اگر شاعر تمیمی، باشد اشکالی وارد نیست. نکته قابل توجه اینکه در چاپ یاحقی« لکنّ وفاءُکم»ذکر شده که یا باید «لکنْ»باشد یا«وفاءَکم»‌‌‌‌‌‌‌‌‌.«الشأنَ» نیز باید مرفوع باشد که منصوب ذکر شده است.

3. بیهقی در بحث قوتهای سه گانه نفس می نویسد: حکیمی به رمز وانموده است که هیچ کس را چشم عیب بین نیست: (بیهقی، 1383: 124):

اَرَی کلَّ انسانٍ یــری عیبَ غیره
وَ کُلُّ امرِئٍ تَخفـَـی عَلیه عیوبُه

 

و یَعمَی عَنِ العَیبِ الذی هُو فیه
وَ یَبدُو له العیبُ الذی لِاَخیــه

«به عقیده من هر انسانی عیب دیگری را می بیند و در برابر عیب خود کور است!»

«عیوب هر کس بر خود او پنهان است، ولی عیب برادرش بر او آشکار!»

در چاپ دکتر یاحقی«امری ء »آمده که از نظر قواعد کتابت همزه اشتباه است. در کتاب الدرر الکامنه، ابن حجر العسقلانی ابیات به محمد فخر الدین ابن البزار الاسکندرانی منسوب شده است،با این تفاوت که مصراع اول بیت دوم به این صورت است: وما خیر من تخفی علیه عیوبه.در الوافی بالوفیات بیت به سعدون المجنون منسوب است. این مضمون را سعدی دارد(دامادی، 1371: 50).

مکن عیب خلق ای خردمند فاش

 

به عیب خود از خلق مشغول باش

4. بیهقی در داستان بوقی پاسبان می نویسد: و (بوقی) آخر نود و سه سال عمر یافت و اینجا گذشته شد بر بستر! و ما تدری نفس بای ارض تموت. و نیکو گفته است بواسحاق (ر:427):

وَ رُبَّما یَرقَــدُ ذوعِزَّةٍ
یا واضعَ المَیِّتِ فی قبرِهِ

 

اَصبَحَ فی اللَّحدِ و لَمْ یَسقَمِ
خاطَبَکَ القــبرُو لمْ تَفهَمِ

«چه بسا فرد با عزتی می میرد و در قبر جای می گیرد؛ در حالی که بیمار نبوده است»

«ای آنکه مرده را در قبر می گذاری! بدان که قبر تو را صدا می زند و تو نمی فهمی»

بیهقی بیت را به ابواسحاق نسبت داده است.ظاهرا ابواسحاق غزی(441-524هـ) شاعری معروف از غزه فلسطین است که آل بویه را مدح می کرده است(قوال بابتی، 1998: 335).اما الصفدی بیت دوم را به محمد بن ابی العتاهیه نسبت داده است؛ با این تفاوت که به جای الدهر، اللحد و القبر ثبت گردیده است(الصفدی، 1411: 265). این مضمون در بیت زیر آمده است(دامادی، 1371: 45):

شخصی همه شب بر سر بیمار گریست

 

چون صبح بشد بمرد و بیمار بزیست

5. بیهقی:...و نشاطها رفت و او(بوسعید محمود طاهر خزینه دار بست)را وداع بود و پس از آن به سه روز رفت رفتنی که نیز باز نیاید (ر:489):

ماذا تُرینا اللَّیالی و ما اَسَنَّ اِلینا

 

فی کلِّ یومٍ نُعَزَّی بِمَن یَعِزُّ عَلَینا

«شبها چه رویدادهای سختی را به ما نشان می دهد و چه بسیار بر سر ما حوادث را فرو می بارد و هر روز به سوگ آنکه نزد ما گرامی است، به ما تعزیت داده می شود»( حسینی کازرونی، 1374: 277). در الاعجاز و الایجاز بیت به المنصور الفقیه المصری منسوب است، ولی مصراع اول چنین است: «ماذا اَرَتنا اللیالی ممّا آتین الینا».

6. بیهقی: بوریحان گفت: دیرتر رسیدم بدو،(خوارزمشاه) اسب براند تا در حجره نوبت من و خواست که می فرود آید، زمین بوس کردم و سوگندان گران دادم تا فرود نیامد و گفت (ر:640):

العلمُ مِن اَشرفِ الولایات

 

یأتیه کلُّ الوری وَلایأتی

«دانش از شریفترین فرمانروایی هاست. همه مردم به استقبال او می روند؛ ولی صاحب علم به نزد کسی نمی رود.»

 در این بیت میان« ولایات» و «ولایأتی» جناس مرکب است.در الوافی بالوفیات شاعر بیت، ابوالعباس مأمون بن مأمون خوارزمشاه ذکر شده است.

 

نتیجه‌ گیری:

1- کتاب تاریخ بیهقی بحقیقت تاریخ تمام نمای دوره غزنوی است.

2- سبک بیهقی تقلیدی است از سبک نثر بونصر مشکان؛ چنانکه در میان منشآت ابونصر و شاگردش هیچ گونه تفاوتی موجود نیست.

3- تاریخ بیهقی نثر بینابین دارد و شواهد شعرعرب درآن بسیارنیست. این کتاب اثری ارزنده در حوزه های جامعه‌شناسی، ادبیات و اخلاق است،آنچنانکه بسیاری از ابیات عرب و فارس دارای نکته های ناب معرفتی، حکمی و اخلاقی است و گویای این است که بیهقی از اعجاز قلم برخوردار است.

4- از دوره های مختلف تاریخ ادبیات عرب همچون جاهلی،مخضرم،صدر اسلام،اموی و عباسی نمونه هایی از اشعار در تاریخ بیهقی وجود دارد، ولی بیشترین بسامد از آن دوره عباسی است.

5- در تاریخ بیهقی ابیات متنبی،ابن رومی،ابن انباری و بوسهل زوزنی بیش از دیگران مشاهده می شود.

6- سهو هایی در تاریخ بیهقی دیده می شود؛ از جمله ابیاتی به بحتری و ابن رومی نسبت داده شده است که در دیوان یا نیست یا به شکل دیگری است. نیز ابیاتی به صابی منسوب شده که طبق یتیمة الدهر صابی ناقل آن است.بیتی هم به ابو اسحاق نسبت داده شده است که معلوم نیست او کیست. از سوی دیگر، به نظر می رسد که بیت از محمد بن ابی العتاهیه است.

7- در یادنامه بیهقی هم ابیاتی غلط ترجمه شده و در بیان بعضی از نکات صرفی و نحوی هم سهو هایی رفته است. در چاپ یاحقی هم اشتباهات چاپی وجود دارد.

8- سراینده بعضی از ابیات مشخص نشد.شاید خود بیهقی، بونصر مشکان و شعرای گمنام زمان بیهقی آنها را سروده‌اند.

1- قرآن کریم

2- ابن الرومی: روائع الشعر العربی، به کوشش سمیر محمد کبریت ، دارالمعرفه، بیروت- لبنان، 1422.

3- ابوالعتاهیه:دیوان، مؤسسه الاعلمی، بیروت- لبنان، 1420.

4- ابونواس،حسن بن هانی: دیوان، به کوشش سلیم خلیل قهوجی،بیروت، دارالجیل،1422ق.

5- ابوالفرج، اصفهانی: الاغانی،ج 2و3، داراحیاء الکتب العربی،1407ق.

6- الانباری،ابوالبرکات: الانصاف،نشر ادب الحوزه،1380.

7- بهار،محمد تقی: سبک شناسی، انتشارات مجید، تهران، 1376.

8- بیهقی،ابوالفضل: تاریخ بیهقی،به اهتمام محمد جعفر یاحقی، دانشگاه فردوسی، مشهد، 1383.

9- ________: تاریخ بیهقی، به کوشش خطیب رهبر،انتشارات مهتاب، 1371.

10- تجلیل،جلیل: تحلیل اشعار اسرار البلاغه،مرکز انتشارات علمی دانشگاه آزاد اسلامی، 1377.

11- ثعالبی، عبد الملک: یتیمة الدهر، شرح مفید محمد قمیمه ،دارالکتب العلمیه، بیروت-لبنان، 1420.

12- حسنی،حمید: عروض و قافیه عربی،انتشارات علمی و فرهنگی،تهران،1383.

13- حسینی کازرونی،سید احمد: پژوهشی در اعلام تاریخی و جغرافیایی تاریخ بیهقی،انتشارات مؤسسه فرهنگی آیات،1374.

14- خطیبی،حسین: فن نثر در ادب فارسی، انتشارات زوار، تهران، 1375.

15- دامادی،سید محمد: مضامین مشترک در ادب فارسی و عربی،انتشارات دانشگاه تهران،1371.

16- دهخدا،علی اکبر: لغتنامه،تهران،انتشارات دانشگاه تهران،1373.

17- رازى، عبدالقادر: امثال و حکم، ترجمه، تصحیح و توضیح از : فیروز حریرچى ، انتشارات دانشگاه تهران، مرداد ۱۳۷۱.

18- رستگار،منصور: انواع نثر فارسی،سمت، تهران، 1380.

19- شمیسا،سیروس: سبک شناسی نثر، نشر میترا، تهران، 1376.

20- شیخو،اب لویس: المجانی الحدیثه، انتشارات ذوی القربی، قم ،1419.

21- الصفدی،صلاح الدین: الوافی بالوفیات، دارالنشر،1411ق.

22- طماس،حمدو: دیوان حطیئه، دارالمعرفه، بیروت- لبنان، 1423.

23- عباس حسن: النحو الوافی، انتشارات ناصر خسرو، تهران، 1409هـ. .

24- العاکوب‌، عیسی: تأثیر پند پارسی بر ادب عرب‌، ترجمة عبدالله شریفی خجسته‌، انتشارات علمی و فرهنگی‌، تهران‌، 1374.

25- فاخوری،حنا: تاریخ ادبیات عربی،نشر توس،1377

26- فاروق،عمر: طبقات الشعراء المحدثین،بیروت- لبنان،1419.

27- فاضلی،محمد: دراسه و نقد،مشهد،دانشگاه فردوسی مشهد،1376.

28- فرشید ورد،خسرو: عربی در فارسی، انتشارات دانشگاه تهران،1358.

29- فروخ،عمر: تاریخ الادب العربی ،دارالعلم للملایین، بیروت- لبنان، 1968م.

30- قوال بابتی،د.عزیزه: معجم الشعراءالجاهلیین،دار صادر، بیروت 1998 م.

31- __________: معجم الشعراء العباسیین، دارصادر،بیروت، 1998.

32- __________: معجم الشعراء المخضرمین و الامویین، دارصادر، بیروت،1998م.

33- المعصومی،احمد بن محمد: مهذب مغنی اللبیب،انتشارات غدیر،1420هـ. .

34- مفضل الظبی، محمد بن یعلی: مفضلیات، دارالهلال، بیروت- لبنان، 1998.

35-میدانی: ضرب المثل‌های رایج در زبان عربی، ترجمه و تحشیة فرائد الادب، به اهتمام امیر شاهد، جهاد دانشگاهی واحد اصفهان، 1379.

36- میدانی: مجمع الامثال،به کوشش قصی الحسین، دار مکتبه الهلال، بیروت، 2003م.

37- نابغه ذبیانی: دیوان،شرح قدری مایو، دارالکتاب العربی،1415ق.

38- هاشمی،احمد: جواهر البلاغه،مکتب الاعلام الاسلامی،1413ق.

39- یادنامه بیهقی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه فردوسی مشهد، 1373.

40- یعقوب،امیل بدیع: موسوعه النحو و الصرف والاعراب، انتشارات اعتصام، قم، 1420.

41- یوسفی، غلامحسین: دیداری با اهل قلم، انتشارات علمی،چاپ ششم، تهران، 1376.