- مقدمه

تذکره‌های شاعران صورت ابتدایی تاریخ ادبیات به شمار می‌روند و مورخان ادبی درواقع روش تذکره‌نویسان را به شکلی نوین ادامه داده‌اند؛ بنابراین تذکره‌نگاری در تاریخ متون مکتوب اهمیت خاصی دارد؛ زیرا هم محتوای بخش عظیمی از تاریخ ادبیات برگرفته از تذکره‌هاست و هم سنت هزارسالۀ تذکره‌نویسی دالّ بر پویایی ژانر کهن و دامنه‌دار تذکره در طول تاریخ است که ارتباط مستقیمی هم با ادبیات و ادیبان دارد.

اگر از تذکره‌های ناموجود و آثار شبه‌تذکره که فقط بخش اندکی از آنها دربارۀ شاعران است، صرف‌نظر شود، لباب‌الالباب نخستین تذکرۀ موجود فارسی به حساب می‌آید که محمد عوفی آن را در حدود سال 618ق تألیف کرده و بر مبنای روش تذکره‌نگاری عربی اما برخلاف محتوای آنها به معرفی شاعران فارسی‌سرا پرداخته است. عوفی تذکرۀ خود را در دو جلد تنظیم کرده که محتوای آن علاوه‌بر مقدمه و خاتمه، مشتمل بر دوازده باب است. جلد اول شامل باب‌های اول تا هفتم و جلد دوم مشتمل بر باب‌های هشتم تا دوازدهم است. از بین ابواب دوازده‌گانه، مطالب هرکدام از باب‌های هفتم، دهم و یازدهم در چهار فصل تقسیم شده است. به‌طور کلی عوفی در جلد اول شاعران نامقرری را معرفی کرده که شاعری برایشان حالت تفریح و تفنن داشته و اشعار آنها نامدوّن و پراکنده بوده است؛ اما در جلد دوم به معرفی شاعران مسلّمی پرداخته که شاعری پیشۀ اصلی آنها بوده و اغلبشان دیوان اشعار داشته‌اند؛ بنابراین در جلد اول 145 شاعر و در جلد دوم 168 شاعر و درمجموع، 313 شاعر را معرفی کرده است.

جلد اول: مقدمةالکتاب؛ باب اول در فضیلت شعر و شاعری؛ باب دوم در معنی شعر از طریق لغت؛ باب سوم در معنی آنکه اول شعر که گفت؛ باب چهارم در معنی آنکه اول کس شعر پارسی که گفت؛ باب پنجم در لطایف اشعار ملوک کبار و سلاطین نامدار (27 نفر)؛ باب ششم در لطایف اشعار وزرای عالی‌رتبت و صدور سامی‌منزلت (43 نفر)؛ باب هفتم در ذکر صدور، علما، ائمه، فضلا و مشایخ (75 نفر) مشتمل بر فصل اول در ذکر ائمه و علمای ماوراءالنهر و استادان صنعت (13 نفر)، فصل دوم در ذکر فضلای خراسان و نیمروز (31 نفر) شامل فضلای بلخ و مضافات آن (7 نفر)، علمای مرو و مضافات آن (5 نفر)، علمای نیشابور و مضافات آن (12 نفر)، ائمه و علمای هرات و مضافات فراه و سیستان (7 نفر)، فصل سوم در ذکر صدور و افاضل عراق (9 نفر) و فصل چهارم در ذکر علمای جبال و غزنین و لوهور و توابع آن (7 نفر).

جلد دوم: باب هشتم در ذکر شاعران عهد آل لیث، آل طاهر و آل سامان (31 نفر)؛ باب نهم در ذکر شعرای عهد آل ناصر (29 نفر: 20 نفر با نام و نسب معلوم و 9 نفر با نام و نسب نامعلوم)؛ باب دهم در ذکر شاعران آل سلجوق (51 نفر) مشتمل بر فصل اول در ذکر شعرای خراسان (21 نفر)، فصل دوم در ذکر شاعران ماوراءالنهر (7 نفر)، فصل سوم در ذکر شعرای عراق و نواحی آن (10 نفر) و فصل چهارم در ذکر شاعران غزنه و لوهور (13 نفر)؛ باب یازدهم در ذکر شعرای معاصر بعد از عهد معزی و سنجری (53 نفر) شامل فصل اول در ذکر شاعران خراسان (23 نفر)، فصل دوم در ذکر شعرای ماوراءالنهر (15 نفر)، فصل سوم در ذکر شاعران عراق و مضافات آن (6 نفر) و فصل چهارم در ذکر فضلای غزنین و لوهور (9 نفر)؛ باب دوازدهم در ذکر صدور و افاضل منسوب به ممدوح عوفی (4 نفر)؛ ختم‌الکتاب.

لباب‌الالباب تا کنون پنج بار چاپ و چند بار بازچاپ شده است: ادوارد برون[1] نخستین کسی است که ابتدا جلد دوم را در سال 1903م، سپس جلد اول را در سال 1906م در انتشارات بریل لیدن چاپ کرده است؛ زیرا به عقیدۀ او اولاً، بزرگ‌ترین شاعران در جلد دوم تذکرۀ عوفی معرفی شده‌اند؛ ثانیاً، در حین استنساخ جلد اول، یکی از نسخه‌های خطی از دسترس او دور شده است. پس از برون، سعید نفیسی لباب‌الالباب را براساس همان چاپ برون بازبینی و پس از تغییراتی در سال 1335ش در چاپخانۀ اتحاد تهران چاپ کرده است. پس از چاپ برون و نفیسی، تمام چاپ‌های لباب‌الالباب یا براساس چاپ برون یا تلفیقی از هر دو چاپ برون و نفیسی بازچاپ شده است؛ چنانکه محمد رمضانی متن چاپ برون را بعینه در سال 1361ش در انتشارات کتابفروشی فخر رازی بازچاپ کرده است؛ سپس طه حجازی و عزیزالله علیزاده هم تلفیقی از دو چاپ برون و نفیسی را به‌ترتیب در سال‌های 1389ش و 1391ش در انتشارات اساطیر و فردوس در تهران منتشر کرده‌اند.

نخستین کسی که نقدهایی را بر چاپ برون مطرح کرد، علامه محمد قزوینی بود که در دو بخش تعلیقات و غلطنامه در چاپ مذکور اضافه و چاپ شد؛ اما حسن وحید دستگردی بسیاری از تعلیقات قزوینی را نپذیرفت و نقدهای خود بر آن را بین سال‌های 1328-1336ش در شماره‌های 4-11 مجلۀ ارمغان منتشر کرد تا اینکه سعید نفیسی چاپ برون را بازبینی و پس از تغییرات و افزودن تعلیقات مفصل به چاپ رساند. به‌تازگی هم دو مقاله دربارۀ لباب‌الالباب منتشر شده که مشخصات آنها چنین است: 1. «اندک یافته‌هایی از لباب‌الالباب عوفی» از سید محسن ناجی نصرآبادی 2. «تصحیح چند لغزش در چاپ‌های لباب‌الالباب» از علی صفری آق‌قلعه. هر دو مقاله در مجموعه مقالاتی به نام مزدک‌نامه به‌ترتیب در سال‌های 1387ش و 1391ش چاپ شده است.

لباب‌الالباب جزو آثار مهم باقیمانده از عهد مغول است که اهمیت آن در تذکره‌نویسی و تاریخ ادبیات فارسی باعث شده است تا هم بسیاری از مؤلفان تذکره‌های عمومی مثل اوحدی بلیانی در عرفات العاشقین و امین احمد رازی در هفت‌اقلیم از محتوای آن استفاده کنند و هم مورخان ادبی بزرگی مانند ذبیح‌الله صفا در جلد اول و دوم تاریخ ادبیات در ایران از مطالب آن بهره ببرند. با وجود این، نویسندۀ این مقاله بر این باور است که این تذکره تا کنون به‌صورت علمی و انتقادی تصحیح نشده است؛ بنابراین متن آن را بار دیگر تصحیح کرده و ضرورت و اهمیت این تصحیح را در اینجا با ذکر مثال یادآور شده است. این تصحیح براساس نسخۀ نویافتۀ لکنو صورت گرفته که در هیچ‌کدام از چاپ‌های قبلی استفاده نشده و متن آن با دو نسخۀ برلین و منچستر که برون در اختیار داشته، مقابله شده است. علاوه‌براین از تذکره‌هایی مثل بزم‌آرای[2] و عرفات العاشقین- که حکم رونویس لباب‌الالباب را دارند- و منابع فرعی دیگر هم برای ضبط‌های مغلوط و افتادگی‌های نسخه‌ها استفاده شده است.

2- بحث و بررسی

خوشبختانه لزوم تجدید تصحیح متون ادبی در میان مصححان محقق معاصر محرز شده است؛ زیرا تحقیقات کامل و جامع در زمینۀ تاریخ زبان فارسی، فنون بلاغی، اسلوب نویسندگی و سبک‌های گونه‌گون و جمال‌شناسیک زبان و هم جهان‌بینی گذشتگان که جهان‌نگری معاصران و آیندگان را در ضمان دارد، میسر نمی‌شود مگر با تحقق‌یافتن و به دست آوردن ضبط‌های مسلّم نگارش‌های گذشتگان (مایل هروی، 1379، ص. 471).

لباب‌الالباب یکی از همین آثاری است که با وجود اینکه چند بار چاپ شده است؛ اما نباید نسبت به تصحیح مجدد آن غفلت ورزید؛ به‌ویژه که چاپ‌های پیشین این تذکره مغلوط و ناقص است و اکنون نسخه‌های اصلی و ثانوی معتبری هم به دست آمده که ضرورت تصحیح دوبارۀ آن را دوچندان کرده است؛ بنابراین برای اثبات این ضرورت به‌ناچار باید به نسخه‌شناسی و بررسی چاپ‌های قبلی لباب‌الالباب پرداخت، ضمن اینکه در همان حین تصحیح تازۀ آن هم معرفی خواهد شد:

2-1- نسخه‌شناسی لباب‌الالباب

باوجود اهمیت لباب‌الالباب تا کنون فقط سه نسخۀ خطی از آن در کتابخانه‌های جهان شناسایی و فهرست شده است که عبارتند از:

الف. میکروفیلم شمارۀ 1414 محفوظ در کتابخانۀ مرکزی دانشگاه تهران: این میکروفیلم برگرفته از نسخۀ خطی شمارۀ M. 70 T (45671) در کتابخانۀ تاگور دانشگاه لکنو هند است که 308 برگ و هر صفحه 21 سطر دارد. خط نسخه نسخ است و آغاز و انجام آن افتادگی دارد (دانش­پژوه، 1348، ج. 1/173-174)؛ بنابراین نام کاتب و تاریخ کتابت آن معلوم نیست؛ اما به نظر می‌رسد که در قرن‌های 10-11ق کتابت شده است. متن موجود چنین شروع شده: «و نقاش چابکدست صبا بی وسیلت خامه و پرگار بر کار ... به اظهار می‌رسانید. شعاع آفتاب از تخوم زمین نجوم نبات شکرین ...» و چنین تمام شده است: «زمانه را ز یسار تو باد جمله یسار/...- ز خلق بر تو ثنا باد و از . ز بخت بر تو تو دعا باد و ... رب العا».

نسخه ویژگی خاص کتاب‌آرایی ندارد؛ جز اینکه متن صفحات آن داخل جدولی چندلایه کتابت شده و عنوان هرسرگذشت با خطوط دولایۀ افقی از سرگذشت قبلی و بعدی متمایز شده و گاهی متن نظم هم از نثر با این روش تفکیک شده است. متأسفانه هم صفحۀ اول و صفحات آخر نسخه به مرور زمان مخدوش و ناخوانا شده و هم کیفیت عکس‌برداری سیاه و سفید آن چندان نامطلوب است که بخش‌های رطوبت‌دیدۀ صفحات در تصاویر سیاه و ناخوانا شده است. صفحۀ اول نسخه نونویس است و بخش‌های بیاض‌ماندۀ صفحات آخر هم با همان خط نونویس به نسخه اضافه شده است.

ب. نسخۀ خطی Sprenger 318 (ردیف 637) محفوظ در کتابخانۀ سلطنتی/ ملّی برلین: این نسخه 178 برگ و هر صفحۀ آن 20 سطر دارد. خط نسخه نستعلیق و اندازۀ آن 17*26.5 سانتی‌متر است. آغاز و انجام و صفحاتی از میان نسخه افتادگی دارد (Pertsch, 1888, p. 596-597)؛ بنابراین نام کاتب و تاریخ کتابت معلوم نیست؛ اما به نظر می‌رسد که در قرن 11ق کتابت شده است. متن موجود چنین شروع شده: «مصون باد و ترازوی این اقبال از چشمه کردن زوال مأمون داری ترازو را هم عین خوانند ...» و چنین تمام شده است: «پیش از این لطایف ابیات و استماع نیفتاده است بر این قدر ختم افتاد. فصل در ذکر شعرای عراق و مضافات آن الحکیم ان الکامل نظامی الگنجه نظامی گنجه که گنج فضایل». نسخه ویژگی خاص کتاب‌آرایی ندارد، جز اینکه عنوان سرگذشت‌ها همراه با کلمات تمایزدهندۀ نظم و نثر با رنگ سرخ کتابت شده است.

این نسخه ابتدا در کتابخانۀ سلطنتی پادشاهان اود محفوظ بوده و اشپرنگر[3] آن را به شمارۀ 1 فهرست و معرفی کرده است (Sprenger, 1854, p. 1-6)؛ سپس آن را به مجموعۀ خطی خود افزوده و به شمارۀ 318 فهرست کرده (Sprenger, 1857, p. 22) و بعدها آن را به کتابخانۀ برلین داده است؛ زیرا هم برچسب فهرست کتابخانۀ اشپرنگر به ابتدای صفحۀ اول نسخۀ برلین ملحق شده و هم افتادگی‌های نسخۀ اود با نسخۀ برلین به‌ویژه در افتادگی سرگذشت نظامی گنجوی یکسان است.

ج. نسخۀ شمارۀ 308 محفوظ در کتابخانۀ جان رایلندز[4] دانشگاه منچستر: ابتدا جان باردو الیوت[5] این نسخه را از هند خریده و مدتی به ناتانیل بلاند[6] داده است، سپس همراه با بقیۀ نسخه‌های بلاند به الکساندر لیندسی[7] فروخته شده و پس از مدتی انریکتا رایلندز[8] آن را خریده و به کتابخانۀ جان رایلندز افزوده است. کرنی[9] وقتی نسخه را در اختیار داشته، آن را همراه با بقیۀ نسخه‌های لیندسی به‌اختصار فهرست کرده و کتابت آن را حدود 1700م و اندازۀ آن را 248*163 میلیمتر دانسته است (Kerney, 1897, p. 124). متن این نسخه 609 صفحه و هر صفحۀ آن 19 سطر دارد. نام کاتب و تاریخ کتابت ندارد؛ اما به نظر می‌رسد با خط نستعلیق در قرن 12ق کتابت شده است. نسخه چنین شروع شده: «درّ توحید که از صدف معرفتش جوهریان فصاحت کردندی حاصل اعتراف بلغا آن بودی که قوله تعالی» و چنین تمام شده است: «زمانه را از یسار تو باد جمله یسار/ سپهر را به یمین تو باد جمله یمین- ز خلق بر تو ثنا باد و از فلک احسنت/ ز بخت بر تو دعا باد و از ملک آمین. رب العالمین».

صفحۀ اول نسخه آراسته به کتیبه و سرلوحی مذهّب و منقش به سبک کاتبان هند است. متن تذکره داخل جدولی دو لایۀ دورنگ تنظیم و عنوان سرگذشت‌ها و کلمات تمایزدهندۀ نظم و نثر به رنگ سرخ کتابت شده است.

هر سه نسخۀ لباب‌الالباب در حین یا پس از کتابت بازبینی و اصلاحاتی به حاشیۀ صفحات هرکدام افزوده شده است. ازآنجاکه ضبط‌های دو نسخۀ برلین و منچستر با یکدیگر شباهت دارد، به نظر می‌رسد این دو نسخه از یک خانواده‌اند؛ اما نسخۀ منچستر بر نسخۀ برلین برتری دارد، زیرا بعداً با نسخۀ دیگری مقابله و ضبط‌های مغلوط و افتادۀ آن اصلاح و تکمیل شده است. نسخۀ لکنو شباهت کمتری با دو نسخۀ برلین و منچستر دارد و اضافات موجود در آن نشان می‌دهد که نسخۀ مأخوذ آن با دو نسخۀ مذکور متفاوت بوده است.

2-2- روش چاپ‌ها

- چاپ برون: برون در چاپ خود از دو نسخۀ برلین و منچستر بهره برده و در جلد دوم تذکره از مجمع الفصحای هدایت نیز استفاده کرده است. او به روش تصحیح خود اشارۀ صریحی نکرده است؛ اما طبق توصیف او از ماجرای دستیابی به نسخه‌های خطی لباب‌الالباب و اختلاف نسخه‌بدل‌ها در جلد دوم می‌توان چنین استباط کرد که شیوۀ تصحیح او مخلوطی از التقاطی و قیاسی است:

بسیاری از مطالب متن مربوط و مطابق است فقط با نسخۀ الیوت [منچستر]. بعضی از این موارد باوجود هرگونه مساعی مبذوله از طرف من کاملاً مبهم باقی مانده است؛ چنانکه مکرر ناگزیرشده‌ام عبارات و اشعاری که ظاهراً مغلوط و ناقص بوده به طبع رسانم، در جاهایی که امکان داشته و ضرورت ایجاب می‌کرده است، به تصحیح قیاسی متن مطابق معلومات خود پرداخته‌ام و در صورت عدم توفیق با دیگر دانشمندان به مشورت اقدام کرده‌ام (عوفی، 1361، ص. 10).

 بنابراین، اولاً برون از جلد اول صفحات 1-130 نسخۀ منچستر را اساس قرار داده و آن را با نسخۀ برلین هم مقابله کرده است، سپس نسخۀ منچستر مدتی از دور از دسترس او بوده است؛ بنابراین دنبالۀ جلد اول تا ابتدای جلد دوم را فقط براساس نسخۀ برلین تصحیح کرده و از صفحات 130-265 نسخۀ منچستر بهره نبرده است:

تمام آن را رونویسی کرده‌ام، فقط صفحات 129-365 باقی مانده بود، یعنی تمامی بخش دوم و نیمۀ بخش نخست استکتاب شده بود ... بدین‌طریق اینک رونویس کامل متن لباب‌الالباب در اختیار من است، ولی قسمت اخیر بخش نخست [صفحات 129-265 نسخۀ منچستر] نیازمند مقابله با نسخۀ الیوت [منچستر] است (عوفی، 1361، ص. 8-9).

علاوه­ببراین برخی از صفحات هر دو نسخۀ منچستر و برلین افتادگی‌هایی دارد که طبیعتاً تصحیح برون براساس یکی از نسخه‌ها انجام شده است؛ مثل نسخۀ برلین که صفحاتی از آغاز و اوایل متن افتادگی دارد: «هم آغاز و هم پایان کتاب ناقص است و دارای ضایعات زیادی است که در بعضی موارد بسیاری از صفحات را آسیب رسانده است» (عوفی، 1361، ص. 9).

ثانیاً، برون بسیاری از ضبط‌های مشکوک، مغلوط و افتاده را قیاسی اصلاح و تکمیل کرده است و به نظر می‌رسد گاهی از مجمع الفصحای رضاقلی‌خان هدایت هم در این کار استفاده کرده است؛ زیرا با علامه قزوینی بر این باور بوده‌اند که هدایت زمان تألیف مجمع الفصحا نسخه‌ای از لباب‌الالباب را در اختیار داشته است:

یگانه وسیلۀ دیگر که کمک در کار من بود، کتاب مجمع الفصحای رضاقلی‌خان هدایت بود ... من اشتیاق داشتم که بتوانم تحقیق کنم بر سر نسخه‌ای از لباب‌الالباب عوفی که از قرار معلوم مؤلف مجمع الفصحا در اختیار خود داشته، چه آمده است ... لذا استعانت از آن گاهگاهی صورت گرفته است (عوفی، 1361، ص. 10).

درحالی‌که هدایت از نسخه‌ای از عرفات العاشقین استفاده کرده که بخش متقدمین آن برگرفته از لباب‌الالباب است.

علاوه‌براین برون اختلافات دو نسخۀ منچستر و برلین را در جلد اول ثبت نکرده است و دقیقاً معلوم نیست که در کدام ضبط‌ها از نسخۀ اساس خود عدول کرده است؛ به‌طوری‌که مخاطب مجبور است برای همه یا برخی از ضبط‌های مبهم و تأمل‌برانگیز چاپ او را با دو نسخۀ مذکور مقابله کند تا متوجه ضبط مختار شود؛ البته برون اختلافات دو نسخۀ منچستر و برلین و مجمع الفصحا را در انتهای جلد دوم ذکر کرده است؛ اما در آنجا هم معلوم نیست که ضبط مختار دقیقاً از کدام نسخه است.

- چاپ نفیسی: نفیسی در چاپ خود از هیچ نسخۀ خطی استفاده نکرده است؛ بلکه همان چاپ برون را بازبینی و با اصلاحات و اضافات قیاسی متکی بر مجمع الفصحا و ذوق خود چاپ کرده است:

قهراً در چاپ این کتاب چاره جز این نبود که همان چاپ سابق را زمینه قرار دهم و خطاهای بسیار فاحشی را که در کتابت و شاید هم در نسخه‌برداری و چاپ پیدا شده بود، به مسئولیت خود و به قرائن و سوابقی که از شعر فارسی و زبانا نیاکان خود داریم، اصلاح کنم ... راهنمای من نیز در تصحیح این کتاب همین بود و بس ... تقریباً در هر صحیفه‌ای از این نادرستی‌ها بوده است که به خویشتن اجازۀ اصلاح آن را داده‌ام (عوفی، 1335، ص. سه).

البته نفیسی تمام اصلاحات و اضافات خود را مشخص نکرده و فقط به برخی از آنها در پاورقی‌ها یا تعلیقات اشاره کرده است:

اگر بخواهم دلیل اصلاحاتی را که در متن کتاب به همین دستاویز کرده‌ام، بیاورم، رشتۀ سخن بسیار دراز می‌شود. .. تنها برخی از اصلاحات مهم را که ممکن بود حاجت به توضیح داده باشد، در حواشی و تعلیقات ... یادآوری کرده‌ام (عوفی، 1335، ص. سه).

بنابراین مخاطب برای ردیابی تفاوت ضبط‌های چاپ نفیسی با چاپ برون مجبور است که متن هر دو چاپ را با هم مقابله کند:

کسانی که این چاپ را با چاپ سابق بسنجند، به چگونگی آن پی خواهند برد ... جای آن ندیدم که این‌گونه توضیحات را در پای صحایف بدهم و بر حجم کتاب و اتلاف وقت خوانندگان بیفزایم. ناچار تنها جایی که نسخه‌بدلی در سفینه‌ها و تذکره‌ها یافتم که چندان مخل معنی نبود، در پای صحیفه نقل کردم و آنچه را که به بازگو کردن و بازنویس کردن نمی‌ارزید، ترک کردم (عوفی، 1335، ص. سه- چهار).

البته بیشترین نسخه‌بدل‌های مذکور در چاپ نفیسی منقول از مجمع الفصحای هدایت است که برون هم از آن استفاده کرده بود؛ با این تفاوت که نفیسی در ثبت همان تعداد اندک نسخه‌بدل‌ها هم دقت کافی نداشته است؛ زیرا آنها را با علامت «خ ل» مشخص کرده و مخاطب هم به‌اشتباه تصور می‌کند منظور او خلاصة الاشعار است.

- چاپ طه حجازی: این چاپ به نظر ناشر آن، تلفیقی از دو چاپ برون و نفیسی است که حجازی خطاهای دو چاپ مذکور را پیراسته و اصلاح کرده است:

برای نخستین‌بار تلفیقی از متن ویراستۀ ادوارد برون و متن ویراستۀ سعید نفیسی را در خود جای داده است ... آقای طه حجازی که با دقت و ممارست عالمانۀ بیرون از توصیفی که ویژۀ ایشان است، متن حاضر را ویراسته‌اند و از خطاها و لغزش‌ها تهی ساخته‌اند و اثر پاکیزه‌ای فراهم آورده‌اند که درخور مقام و اعتبار مؤلف آن باشد ... بی‌تردید حاصل کوشش‌های عالمانۀ ایشان بهره‌ای است که خوانندگان از این کتاب خواهند برد (عوفی، 1389، ص. 5-6).

البته تلفیق دو چاپ برون و نفیسی در این چاپ اتفاقاً برعکس ادعای ناشر بسیار غیر علمی است و آن را بلااستفاده کرده است؛ زیرا ضبط‌های چاپ برون و نفیسی و اصلاحات حجازی به شکل متن واحدی درآمده است و برای مخاطب روشن نیست که ضبط‌ها برگرفته از چاپ برون، چاپ نفیسی یا اصلاح حجازی است و تنها راه تشخیص آن مقابله این چاپ با دو چاپ برون و نفیسی است.

- چاپ علیزاده: تنها توضیح علیزاده دربارۀ این چاپ چنین است: «در چاپ حاضر نه‌تنها در متن لباب‌الالباب عوفی کاهشی صورت نگرفته، فهرست اعلام شامل اسامی اشخاص، اماکن جغرافیایی و کتاب‌ها نیز بدان اضافه گردیده است» (عوفی، 1391، ص. 18). علیزاده طوری به فهرست اعلام چاپ خود اشاره کرده که گویی چاپ برون، نفیسی و حجازی فاقد این اعلام است و فقط چاپ او دارای آن است؛ درحالی‌که این اعلام در چاپ‌های قبلی هم وجود دارد. همچنین علیزاده طوری فقط از چاپ برون یاد کرده که گویی بین چاپ برون و چاپ او چاپ نفیسی و حجازی انجام نشده است؛ اما ضبط‌هایی در چاپ او وجود دارد که برگرفته از چاپ نفیسی و حجازی است و به نظر می‌رسد که چاپ علیزاده تلفیقی از سه چاپ برون، نفیسی و حجازی است و همان‌طورکه دربارۀ معایب تلفیق چاپ حجازی ذکر شد، این چاپ نیز برای محققان ریزبین بلااستفاده است.

- تصحیح ما: نویسندۀ این مقاله که این تصحیح را در نوبت چاپ قرار داده، متن لباب‌الالباب را بر مبنای نسخۀ لکنو- که در چاپ‌های قبلی استفاده نشده- و مقابلۀ آن با دو نسخۀ برلین و منچستر انجام داده است. همچنین در کنار سه نسخۀ لباب‌الالباب، از چند تذکرۀ قرن 10-11ق مثل بزم‌آرای و عرفات العاشقین هم که بسیاری از متن تذکرۀ عوفی را رونویسی کرده‌اند، در مقام نسخۀ کمکی استفاده کرده است. علاوه‌براین از منابع دیگری مثل تذکره‌های عربی، دواوین و منظومه‌های شعری نیز برای تصحیح ضبط‌های مغلوط و افتاده بهره برده و جزئیات تمام ضبط‌های نسخه‌بدل‌ها در پاورقی ثبت کرده است.

تصحیح ما براساس نسخۀ لکنو شامل اضافاتی است که در دو نسخۀ برلین و منچستر و به تبع آن در چاپ‌های قبلی وجود ندارد. همچنین چاپ‌های قبلی ضبط‌های افتاده و مغلوطی دارند که در این تصحیح با استفاده از نسخۀ لکنو و نسخه‌های کمکی تکمیل و اصلاح شده است. 

2-3- متن چاپ‌ها

مهم‌ترین دلیلی که ضرورت تصحیح مجدد لباب‌الالباب را دوچندان می‌کند، وجود اشتباهات و نواقص متعدد در چاپ‌های قبلی است که بخشی از آنها از طریق ضبط‌های مغلوط نسخه‌های خطی به متن چاپ‌ها هم نفوذ کرده و مصححان قبلی نسبت به تصحیح آنها غفلت ورزیده‌اند؛ اما برخی دیگر دستاورد خود مصححان پیشین است که ضبط‌های درست نسخه‌های خطی را یا بد خوانده یا در آنها دخل و تصرف کرده‌اند. درواقع مصحح باید در تصحیح متن بسیار امانتدار و تمام تلاشش متمرکز بر این باشد که تصحیح او بیشترین شباهت را نسبت به متن مؤلف داشته باشد؛ امری که در چاپ‌های قبلی لباب‌الالباب اتفاقاً برعکس و متن آنها از اصل نوشتۀ عوفی دورتر شده است. ازآنجاکه شواهد اشتباهات و نواقص چاپ‌های قبلی فراوان است و این مقاله گنجایش ذکر تمامی آنها را ندارد، در اینجا فقط مقدمۀ جلد اول لباب‌الالباب از تصحیح ما براساس نسخۀ نویافتۀ لکنو بررسی و ضبط‌های درست و کامل آن با سه نمونه از چاپ‌های قبلی مقایسه شده است:

2-2-1- در نسخه‌های خطی لباب‌الالباب ضبط‌های نادرستی وجود دارد که بسیاری از آنها حاصل تصرفات کاتبان است و معنای موجهی از آنها برنمی‌آید؛ بیشتر این ضبط‌ها از نسخۀ منچستر به چاپ بروان، سپس به چاپ‌های نفیسی، حجازی و علیزاده راه یافته و با وجود اینکه مصححان پیشین برای اصلاح برخی از این ضبط‌ها تلاش کرده‌اند؛ اما تصحیحات ذوقی آنها مشکل متن را برطرف نکرده است، چنانکه برون اضافات خود را در بیشتر مواقع همراه با قلّاب به متن افزوده است؛ اما نفیسی قلّاب‌ها را حذف و افزوده‌های برون را به متن نوشتۀ عوفی افزوده و آنها را به جزئی از متن تذکره تبدیل کرده است؛ درحالی‌که طبق شواهد زیر، این ضبط‌های نادرست در تصحیح ما به‌درستی اصلاح و از تصحیح ذوقی هم پرهیز شده است:

- در تصحیح ما بلبل از گل می‌پرسد: «عهد حسن توست؛ چنین عهدی با او به اقامت نرسانی؟». ضبط «نرسانی» در نسخۀ منچستر و چاپ برون به «رسانی» تبدیل شده، اما وقتی جملۀ آخر را سؤالی بخوانیم، هر دو ضبط درست است؛ زیرا گل پاسخ سؤال بلبل را در ادامه چنین می‌دهد: «گل گفت: بر این ...»، اما ازآنجاکه برون جملۀ مذکور را به صورت اخباری نوشته و معنا را مختل کرده است (عوفی، 1906م، ج. 1/2)، علامۀ قزوینی در غلطنامۀ چاپ او ضبط ذوقی «جهد کن که» را در داخل قلّاب به جملۀ مذکور افزوده است تا مشکل معنایی آن چنین حل شود: «[جهد کن که] چنین عهدی با او به اقامت رسانی» (عوفی، 1906م، ج. 1/364). بعدها حجازی و علیزاده هم ضبط قزوینی را با قلّاب به متن افزوده‌اند (عوفی، 1389، ص. 48؛ عوفی، 1391، ص. 20)، اما نفیسی اضافات قزوینی را بدون قلّاب به متن اضافه کرده است (عوفی، 1335، ص. 2).

- در تصحیح ما در مدح ابی‌بکر اشعری چنین ذکر شده است: «در زیر آیینۀ آتشِ آب‌رنگِ سپهر، گل‌اقبالی که بر چمن کمال بی زحمت خار نقصان جمال داده است ... ذات شریف و عنصر لطیف خداوند ... ابی‌بکر الاشعری است». ضبط «آتشِ آب‌رنگِ سپهر، گل‌اقبالی» در نسخۀ منچستر و چاپ برون به «آتش آب رنگ سهی گل اقبالی» تبدیل شده و معنا را مختل کرده است (عوفی، 1906م، ج. 1/3). نفیسی دلیل اختلال معنایی مذکور را افتادگی در جمله دانسته و برای حل آن «آب رنگ سهی» را به «آب‌رنگ‌سهی» تبدیل کرده و کلمۀ «صاحب» را هم به پیش از «اقبالی» چنین افزوده است: «آتش آب‌رنگ‌سهی گل ... [صاحب]اقبالی» (عوفی، 1335، ص. 3). بعدها حجازی و علیزاده از ضبط برون پیروی و سعی کرده‌اند تا مشکل معنایی آن را با سرهم‌نویسی و حرکت‌گذاری کلمات حل کنند؛ چنانکه حجازی آن را «آتشِ آب‌رنگ سهی‌گلِ اقبالی» و علیزاده هم «آتش آب‌رنگ سهی گلِ اقبالی» خوانده است (عوفی، 1389، ص. 49؛ عوفی، 1391، ص. 21).

- در تصحیح ما در مدح همان ابی‌بکر اشعری چنین ذکر شده است: «تا دامن قیامت این چشمۀ نیک از چشم بد مصون باد و ترازوی این اقبال از چشم‌کردنِ زوال، مأمون». ضبط «چشم‌کردنِ» در نسخۀ منچستر و چاپ برون، نفیسی، حجازی و علیزاده به «چشم گردان» تبدیل و باعث تعلیق معنایی شده است (عوفی، 1906م، ج. 1/5؛ عوفی، 1335، ص. 5؛ عوفی، 1389، ص. 51؛ عوفی، 1391، ص. 22)؛ با این تفاوت که حجازی و علیزاده سعی کرده‌اند مشکل معنایی جمله را با حرکت‌گذاری کلمات چنین حل کنند: «چشمِ گردانِ».

2-2-2- نسخه‌های لباب‌الالباب افتادگی و ضبط‌های مخدوشی هم دارند که به چاپ‌های قبلی هم راه یافته و تصحیحات قیاسی مصححان پیشین نیز برای حل آنها چندان کارساز نبوده است؛ چنانکه برون باز هم حدسیات خود را با قلّاب به متن افزوده است؛ اما نفیسی قلّاب‌ها را حذف و ضبط‌های ذوقی برون را به متن نوشتۀ عوفی اضافه کرده است؛ درحالی‌که طبق شواهد زیر، این ضبط‌های افتاده و مخدوش در تصحیح ما براساس نسخۀ نویافتۀ لکنو تکمیل شده و از تصحیح قیاسی هم پرهیز شده است:

- در تصحیح ما دربارۀ فرارسیدن پاییز چنین ذکر شده است: «شاخه‌های شکوفه که سیم خام می‌انداختند، زر پخته پاشیدن آغازند». در نسخۀ منچستر ضبط «زر پخته پاشیدن» مخدوش است و برون آن را به شکل «[پُژمُر]یدن» بازسازی کرده (عوفی، 1906م، ج. 1/2) و نفیسی، حجازی و علیزاده هم از او تبعیت کرده‌اند (عوفی، 1335، ص. 2؛ عوفی، 1389، ص. 49؛ عوفی، 1391، ص. 20)؛ با این تفاوت که نفیسی این ضبط را بدون قلّاب به متن افزوده است.

- در تصحیح ما ایام عدل ابی‌بکر اشعری چنین توصیف شده است: «عرصۀ دولت از صفرا و بیضای نقود معرفتش چون رستۀ صرّافان با سیم‌تر و زر خشک، روز اهل معانی به یمن همت عالی‌اش عید نوروز». در نسخۀ منچستر ضبط «رستۀ» مانند نسخۀ لکنو است؛ اما ضبط «اهل معانی» به «معانی» تبدیل شده است. برون «رستۀ» را به «رشتۀ» و «اهل معانی» را به «معانی» تبدیل کرده است (عوفی، 1906م، ج. 1/4)؛ اما قزوینی «معانی» را به «معالی» تغییر داده است (عوفی، 1906م، ج. 1/365). نفیسی نیز «رشتۀ» را به «رستۀ» و «معانی» را به «معالی» تبدیل کرده (عوفی، 1335، ص. 4) و حجازی و علیزاده از او پیروی کرده‌اند؛ با این تفاوت که دو نفر اخیر دو جملۀ مستقل «عرصۀ ... خشک» و «روز ... نوروز» را به هم چسبانده و به یک جمله تبدیل کرده‌اند: «عرصۀ ... زرِ خشکِ ... نوروز» (عوفی، 1389، ص. 50؛ عوفی، 1391، ص. 21).

- در تصحیح ما عوفی خود را در دربرابر ابی‌بکر اشعری چنین توصیف کرده است: «خادم دعا و ناشر ثنا، محمد عوفی روی از همۀ جهان گردانیده و به همۀ جهان آورده است، یعنی ... صاحبقران جهان مکارم اخلاق ... به شرفِ دستبوسِ او از دستبوس خلاص یافته». نسخۀ منچستر ضبط «جهان» و «او از دستبوس» را ندارد و برون از نسخۀ برلین کمک گرفته است؛ اما «او از دستبوس» را «او از دست هوس» ثبت کرده است (عوفی، 1906م، ج. 1/8). قزوینی ضبط «[مجمع]» را بین «جهان» و «مکارم» چنین افزوده است: «جهان [مجمع] مکارم» (عوفی، 1906م، ج. 1/366) و نفیسی، حجازی و علیزاده هم از او تبعیت کرده‌اند (عوفی، 1335، ص. 8؛ عوفی، 1389، ص. 54؛ عوفی، 1391، ص. 25)؛ با این تفاوت که نفیسی قلّاب را هم از ضبط «مجمع» حذف کرده است.

2-2-3- نسخه‌های لباب‌الالباب همیشه هم مغلوط و ناقص نیستند؛ بلکه طبق شواهد زیر، ضبط‌های درستی نیز دارند که در چاپ‌های پیشین بد خوانده شده‌اند، به‌ویژه ضبط‌های درست نسخۀ منچستر که برون در خوانش آنها مرتکب بدخوانی شده و این خوانش نادرست او به چاپ‌های بعدی هم راه یافته است:

- در تصحیح ما عوفی ابی‌بکر اشعری را چنین توصیف کرده است: «اشرف بنی‌آدم الفارع ذروة المجد و الکرم ... صاحب الرأی و الکفایات». دو ضبط «البارع» و «الکفایات» در نسخۀ منچستر نیز به همین شکل ذکر شده است؛ اما برون و به تبع او نفیسی، حجازی و علیزاده آنها را به «البارع» و «الکمالات» تبدیل کرده‌اند (عوفی، 1906م، ج. 1/3؛ عوفی، 1335، ص. 3؛ عوفی، 1389، ص. 49؛ عوفی، 1391، ص. 21).

- در تصحیح ما گل خطاب به بلبل چنین می‌گوید: «اگر چند روزی در انجمنِ چمن به رنگ خود آبِ آتش ببردم، اما به عاقبت در مجلسِ کوره آتش آبم بخواهد برد». دو ضبط «انجمن» و «مجلس کوره» در نسخۀ منچستر نیز به همین شکل ذکر شده است؛ اما برون و به تبع او نفیسی، حجازی و علیزاده ضبط «انجمن» را به «صحن» تبدیل کرده‌اند (عوفی، 1906م، ج. 1/2؛ عوفی، 1335، ص. 2؛ عوفی، 1389، ص. 48؛ عوفی، 1391، ص. 20). برون ضبط «مجلس کوره» را هم به «مجلس کورۀ» تبدیل کرده است، سپس قزوینی و نفیسی هم آن را به «محبس کوره» تغییر داده‌اند؛ اما حجازی و علیزاده «مجلس کورۀ» را به «مجلس کوره» تبدیل کرده‌اند.

- در تصحیح ما فرارسیدن فصل پاییز چنین توصیف شده است: «این ساعت در فصل خریف پیرگشتگان باغ خرفنامۀ عزلِ نامیه خواندن گیرند». ضبط «پیرگشتگان باغ خرفنامۀ عزل» در نسخۀ منچستر نیز به همین صورت ذکر شده است؛ اما برون و به تبع او حجازی و علیزاده آن را به «سرگشتگان باغ مُغرَق نامۀ زوال» (عوفی، 1906م، ج. 1/2؛ عوفی، 1389، ص. 49؛ عوفی، 1391، ص. 20) و نفیسی به «سرگشتگان باغ فراق نامۀ زوال» تبدیل کرده‌اند (عوفی، 1335، ص. 2).

2-2-4- برون علاوه‌بر بدخوانی ضبط‌های درست نسخۀ منچستر، تصرفات ذوقی و ناموجهی هم در متن لباب‌الالباب إعمال کرده که طبق شواهد زیر، این ضبط‌های حدسی و نامعتبر به چاپ‌های بعد از او نیز سرایت کرده است؛ درحالی‌که این ضبط‌های برساختۀ برون علاوه‌بر نسخۀ منچستر در نسخۀ نویافتۀ لکنو هم به‌درستی ذکر شده است:

- در تصحیح ما چنین ذکر شده است: «فکرتِ زباندان به بیانِ بی‌عبارت با گل و بلبل گرمِ در گفتار شده». ضبط «به بیان بی‌عبارت» در نسخۀ منچستر نیز به همین شکل ذکر شده است؛ اما برون آن را به «بیان بی‌عبارت» و نفیسی به «بی‌عبارت بیان» تبدیل کرده است (عوفی، 1906م، ج. 1/1؛ عوفی، 1335، ص. 1). حجازی و علیزاده هم از برون پیروی کرده‌اند؛ با این تفاوت که حجازی جملۀ مذکور را «فکرتِ زباندان بیانِ بی عبارت، با گل و بلبل گرم، در گفتار شده» و علیزاده «فکرتِ زباندان بیانِ بی‌عبارت، با گل و بلبلِ گرم، در گفتار شده» حرکت‌گذاری کرده‌اند تا بتوانند تعلیق معنایی آن را حل کنند (عوفی، 1389، ص. 48؛ عوفی، 1391، ص. 19).

- در تصحیح ما در توصیف غنچه چنین ذکر شده است: «محفۀ‌ خاتون گل که آن را غنچه خوانند». ضبط «غنچه» در نسخۀ منچستر نیز به همین صورت ذکر شده است؛ اما برون آن را به «خاتون» تبدیل کرده (عوفی، 1906م، ج. 1/2) و قزوینی با علامت «؟» نسبت به این ضبط ابهام و تعجب نشان داده است (عوفی، 1906م، ج. 1/364). نفیسی برای رفع این مشکل ضبط برون را به «خاتونِ [غنچه]» تغییر داده (عوفی، 1335، ص. 2) و درنهایت حجازی و علیزاده هم ضبط نفیسی را به «خاتونِ [چمن]» تبدیل کرده‌اند (عوفی، 1389، ص. 48؛ عوفی، 1391، ص. 20).

- در تصحیح ما ابی‌بکر اشعری چنین توصیف شده است: «با کمالِ تحفظِ او سراب طالبِ آب را غرور نتواند داد». ضبط «سراب طالب آب را» در نسخۀ منچستر نیز به همین شکل ذکر شده است؛ اما برون و به تبع او نفیسی، حجازی و علیزاده آن را به «سراب خالب آلت» تبدیل کرده‌اند (عوفی، 1906م، ج. 1/4؛ عوفی، 1335، ص. 4؛ عوفی، 1389، ص. 50؛ عوفی، 1391، ص. 21)؛ با این تفاوت که حجازی و علیزاده آن را چنین حرکت‌گذاری کرده‌اند: «سرابِ خالب آلتِ غرور».

2-2-5- صاحبان چاپ‌های قبلی هرکدام به‌نحوی تصرفات و تصحیحات ذوقی خود را به متن لباب‌الالباب اضافه کرده‌اند؛ با این تفاوت که خوانش‌های برون لااقل براساس نسخۀ منچستر شکل گرفته است؛ اما نفیسی به هیچ نسخه‌ای از این تذکره دسترسی نداشته است؛ بنابراین هم از تصحیحات قیاسی برون پیروی کرده و هم طبق شواهد زیر، حدسیات تازۀ خود را به متن افزوده است. حجازی و علیزاده هم مثل نفیسی هیچ نسخه‌ای از لباب‌الالباب را در اختیار نداشته‌اند و چاپ آنها شامل همان تصحیحات قیاسی برون و نفیسی است که بعضاً خودشان هم حدسیاتی را به متن افزوده‌اند:

- در تصحیح ما ابی‌بکر اشعری چنین توصیف شده است: «منتهیان خطۀ غیبی در مکتب جلال او نوآموز». برون ضبط «منتهیان» را براساس نسخۀ منچستر به‌درستی خوانده (عوفی، 1906م، ج. 1/4) و حجازی و علیزاده نیز را همان را بعینه ذکر کرده‌اند (عوفی، 1389، ص. 50؛ عوفی، 1391، ص. 21)؛ اما نفیسی آن را به «منهیان» تبدیل کرده است (عوفی، 1335، ص. 4).

- در تصحیح ما فصل بهار چنین توصیف شده است: «شعاع آفتاب از تخوم زمین نجوم نبات شکرین را بر روی زمین می‌کشید و عروس گل در هودج زمردین غنچه قصد تماشای بستان و هوس نوای هزاردستان می‌کرد». برون دو ضبط «زمین» و «بستان» را براساس نسخۀ منچستر به‌درستی خوانده (عوفی، 1906م، ج. 1/1) و حجازی و علیزاده هم آنها را بعینه ذکر کرده‌اند (عوفی، 1389، ص. 47؛ عوفی، 1391، ص. 19)؛ اما نفیسی «زمین» را به «بستان» و «بستان» را به «گلستان» تبدیل و ضبط «قصد» را هم حذف کرده است (عوفی، 1335، ص. 1).

- در تصحیح ما واکنش پیامبر^(ص) نسبت به شعر چنین ذکر شده است: «در آن دور همۀ خلق در دریای بی‌ساحل نظم غریق بودند. رسول، علیه‌السلام، درنگرید، گفت: دریا جای نهنگان نخوت‌طبیعت است؛ گرد آن دریا نگشت». برون ضبط «درنگرید» را براساس دو نسخۀ منچستر و برلین به‌درستی خوانده (عوفی، 1906م، ج. 1/7) و حجازی و علیزاده هم آن را بعینه ذکر کرده‌اند (عوفی، 1389، ص. 53؛ عوفی، 1391، ص. 24)، اما نفیسی «درنگرید» را به «گرد آن نگردید» تبدیل کرده است (عوفی، 1335، ص. 7).

2-2-6- مصحح برای تصحیح برخی از متون که نسخه‌های خطی آنها مضبوط و معتبر نیست، گاه باید از منابع دیگری درمقام نسخۀ ثانوی استفاده کند. لباب‌الالباب نیز ازجمله کتاب‌هایی است که برخی از ضبط‌های نسخه‌های خطی آن درست و معتبر نیست، اما استفاده از دو تذکرۀ بزم‌آرای و عرفات العاشقین که مؤلفان آنها متن لباب‌الالباب را رونویسی کرده‌اند، در تصحیح ضبط‌های مشکوک و مغلوط تذکرۀ عوفی بسیار مفید و لازم است. در هیچ‌کدام از چاپ‌های قبلی از دو تذکرۀ مذکور استفاده نشده است، جز موارد معدودی که علامۀ قزوینی در تعلیقات خود به آنها اشاره کرده است؛ درحالی‌که در تصحیح ما طبق شواهد زیر، تمام متن لباب‌الالباب با این دو تذکره مقابله و ضبط‌های نادرست و ناقص نسخه‌ها با استفاده از آنها اصلاح شده تا از تصحیحات ذوقی نامعتبر که به چاپ برون و به تبع او چاپ نفیسی، حجازی و علیزاده راه یافته است، پرهیز شود:

- در تصحیح ما باد صبا چنین توصیف شده است: «نقاش چابکدست صبا بی وسیلت خامه و پرگار بر کار گشته و بی مئونت شنگرف و زنگار، شکر به اظهار می‌رسانید». ضبط «بر کار گشته و بی مئونت شنگرف و زنگار شکر» برگرفته از بزم‌آرای است؛ زیرا این ضبط در نسخۀ لکنو مخدوش و از نسخۀ برلین افتاده است؛ اما ضبط «شنگرف و زنگار» در نسخۀ منچستر به «شنگرف و زنگارگری» تبدیل شده است. برون ضبط نسخۀ منچستر را به «شنگرف و زنگار نگارهای شگرف» تبدیل و نفیسی، حجازی و علیزاده هم از او پیروی کرده‌اند (عوفی، 1906م، ج. 1/1؛ عوفی، 1335، ص. 1؛ عوفی، 1389، ص. 47؛ عوفی، 1391، ص. 19).

- در تصحیح ما تقسیم‌بندی سخن به نظم و نثر چنین شرح شده است: «این عالم را برای نفع بنی‌آدم منقسم گردانید به دو قسم: یک قسم، برّ و یک قسمّ بحر... چنانکه عرصۀ جهان را منقسم گردانید به دو قسم، [سخن را هم منقسم] گردانید به دو قسم: یکی نظم و یکی نثر». ضبط «بنی‌آدم منقسم» در نسخۀ منچستر و برلین به‌نادرستی به «بنی‌آدم مستقیم» تبدیل شده و برون هم بعینه ذکر کرده است (عوفی، 1906م، ج. 1/6-7)؛ اما علامۀ قزوینی (عوفی، 1906م، ج. 1/365) و به تبع او نفیسی، حجازی و علیزاده آن را به «بنی‌آدم منقسم» تغییر داده‌اند (عوفی، 1335، ص. 6؛ عوفی، 1389، ص. 52؛ عوفی، 1391، ص. 23). ضبط «[سخن را هم منقسم] در هیچ‌کدام از سه نسخۀ لباب‌الالباب مذکور نیست و از بزم‌آرای به تصحیح ما اضافه شده است. برون ضبط افتادۀ نسخۀ لکنو و برلین را چنین بازسازی کرده است: «[یکی برّ و یکی بحر، عالم ادبیات را نیز منقسم گردانید به دو قسم]»، اما «گردانید به دو قسم» در نسخۀ منچستر وجود دارد و به ذکر آن در قلّاب نیازی نیست. درهرحال قزوینی و به تبع او نفیسی، حجازی و علیزاده از بازسازی برون پیروی کرده‌اند؛ با این تفاوت که فقط قزوینی ضبط «ادبیات» را به «سخن» و نفیسی ضبط «عالم ادبیات» را به «خطۀ سخن» تغییر داده است.

- در تصحیح ما ابی‌بکر اشعری چنین توصیف شده است: «صحن [گیتی] از نشر مکارم اخلاقش چون بازار عطاران، ناشر مطاوی بوی مشک». نسخۀ لکنو و منچستر ضبط «گیتی» را ندارند و از بزم‌آرای به تصحیح ما اضافه شده است. برون و به تبع او نفیسی، حجازی و علیزاده هم آن را «[عالم]» ذکر کرده‌اند (عوفی، 1906م، ج. 1/4؛ عوفی، 1335، ص. 4؛ عوفی، 1389، ص. 50؛ عوفی، 1391، ص. 21).

2-2-7- برخی از نسخه‌های خطی در طول تاریخ به دست افرادی جز مؤلفان و کاتبان اصلی نسخه اصلاح شده‌اند. مصحح باید بتواند اصلاحات ذوقی صاحبان و خوانندگان نسخه‌ها را از متن اصلی آن تفکیک دهد و ضبط‌های نامعتبر را به متن مؤلف و کاتب اصلی نسخه راه ندهد. نسخه‌های لباب‌الالباب هم از تصرفات افرادی جز کاتبان اصلی در امان نمانده است؛ چنانکه فردی جز کاتب نسخۀ منچستر کل متن را خوانده و بسیاری از ضبط‌ها را از سر ذوق و سلیقه تغییر داده است که این اصلاحات با نسخۀ نویافتۀ لکنو و برلین و بزم‌آرای و عرفات العاشقین هم تطابق ندارد؛ اما طبق شواهد زیر، برون این تصرفات ذوقی را درست دانسته و آنها را جایگزین ضبط خود نسخه کرده است که نفیسی، حجازی و علیزاده هم از او تبعیت کرده‌اند:

- در تصحیح ما ابی‌بکر اشعری چنین توصیف شده است: «افاضل ایام جان‌ها سبیل می‌کنند تا بدین چشمۀ سلسبیل رسند و از خاک حضرت این صدر آبروی آبد به دست آرند». فردی جز کاتب نسخۀ منچستر دو ضبط «ایام» و «آبد» را به «ادبا» و «ابد» تبدیل و برون و به تبع او نفیسی، حجازی و علیزاده هم آن را تکرار کرده‌اند (عوفی، 1906م، ج. 1/5؛ عوفی، 1335، ص. 5؛ عوفی، 1389، ص. 51؛ عوفی، 1391، ص. 22).

- در تصحیح ما عوفی ابی‌بکر اشعری را چنین دعا کرده است: «ایزد سبحانه و تعالی این حضرت وزارت را همواره وزر خلایق دارد». فردی جز کاتب نسخۀ منچستر ضبط «وزر خلایق» را به «از وزر خلایق نگاه» تبدیل و برون و به تبع او نفیسی، حجازی و علیزاده هم آن را تکرار کرده‌اند (عوفی، 1906م، ج. 1/6؛ عوفی، 1335، ص. 6؛ عوفی، 1389، ص. 52؛ عوفی، 1391، ص. 23).

- در تصحیح ما عوفی قصد داشته است تا با نوشتن لباب‌الالباب «تحفه‌ای آرد که تا دامن قیامت دست بلای بلی به دامن آن نرسد». گویا کاتبان متوجه «دست بَلای بِلی» به معنای «دست بلای کهنه شدن» نشده‌اند؛ بنابراین سعی کرده‌اند آن را تغییر دهند، چنانکه این ضبط در دو نسخۀ منچستر و برلین به‌نادرستی به «دست بلای پای» تبدیل شده و گویا کاتبان این دو نسخه «پای» را به قرینۀ «دامن» ذکر کرده‌اند. بعدها فردی جز کاتب نسخۀ منچستر نیز «دست بلای پای» را به «دست بلا» تبدیل کرده است تا تعلیق معنایی آن را حل کند و اتفاقاً بروان و به تبع او نفیسی، حجازی و علیزاده هم «دست بلا» را بعینه در چاپ خود ذکر کرده‌اند (عوفی، 1906م، ج. 1/8-9؛ عوفی، 1335، ص. 8؛ عوفی، 1389، ص. 54؛ عوفی، 1391، ص. 25).

2-2-8- چاپ‌های لباب‌الالباب ضبط‌هایی نیز دارند که طبق شواهد زیر، هم از نواقص و نادرستی نسخه‌های خطی و هم از بدخوانی و تصرفات ذوقی صاحبان چاپ‌ها نشئت گرفته‌اند:

- در تصحیح ما چشم چنین توصیف شده است: «تیزپیکانی که بی وجود خصمی از جعبه برون ریخته». ضبط «تیزپیکانی که» در نسخۀ منچستر به «تیر مژگان» تبدیل شده و برون و به تبع او نفیسی، حجازی و علیزاده از آن پیروی کرده‌اند (عوفی، 1906م، ج. 1/4؛ عوفی، 1335، ص. 4؛ عوفی، 1389، ص. 50؛ عوفی، 1391، ص. 22). ضبط «بیرون ریخته» در نسخۀ منچستر مخدوش است و برون به‌جای آن چنین ذکر کرده است: «... ر»، اما نفیسی آن را به «... [برجسته]» تغییر داده و حجازی و علیزاده هم از او تبعیت کرده‌اند.

- در تصحیح ما مجموعۀ گل، برگ و خار چنین توصیف شده‌اند: «هر سرهنگام، اوراق با دورباش‌های سرتیز خار گرد بر گرد محفه درگیرند». نسخۀ منچستر ضبط «هر» را ندارد و برون هم آن را ثبت نکرده است (عوفی، 1906م، ج. 1/2)؛ اما قزوینی (عوفی، 1906م، ج. 1/364) و به تبع او نفیسی، حجازی و علیزاده «و» را با «هر» جایگزین کرده‌اند (عوفی، 1335، ص. 2؛ عوفی، 1389، ص. 48؛ عوفی، 1391، ص. 20). برون ضبط «سرهنگام» و «دورباش‌های» را نیز به «سرهنگان» و «دو[هزا]ر سپاهی» تبدیل و نفیسی، حجازی و علیزاده هم بعینه تکرار کرده‌اند؛ با این تفاوت که نفیسی قلّاب را هم حذف کرده است.

- در تصحیح ما عوفی در لطف الهی برای ابی‌بکر اشعری و برادرش چنین نوشته است: «سرِ سر هر دو برادر خورشیدفرّ فلک‌منصب عرش‌منسب را با یکدیگر تساوی ارزانی داشت». ضبط «سَرِ سَر» در نسخۀ لکنو، برلین و منچستر به همین صورت ذکر شده و با وجود اینکه امکان تصحیف و تحریف در آن وجود دارد، اما می‌توان آن را توجیه کرد؛ زیرا از معانی مختلف «سر» در لغت، دو معنای ابتدا/ نوک و زور/ قوت (دهخدا، 1384) در این جمله معنادار است؛ یعنی «ابتدای زور یا نوک قوّت هر دو برادر ...». گویا برون و نفیسی این ضبط را نپذیرفته‌اند؛ بنابراین برون آن را «سَرِ سِرّ» و نفیسی آن را «سرایر» ثبت کرده است (عوفی، 1906م، ج. 1/6؛ عوفی، 1335، ص. 5) و حجازی و علیزاده هم از نفیسی تبعیت کرده‌اند (عوفی، 1389، ص. 52؛ عوفی، 1391، ص. 23). در ادامه ضبط «فلک‌منصب عرش‌منسب» در دو نسخۀ برلین و منچستر به‌درستی به همین صورت اما در نسخۀ لکنو به‌نادرستی «فلک‌منصب عرش‌منهب» ذکر شده است. بعدها فردی جز کاتب نسخۀ منچستر ضبط دشوار «منسب» را گویا از سر ناآشنایی با معنای آن به ضبط آسان «منقبت» تبدیل کرده و برون و به تبع او نفیسی، حجازی و علیزاده نیز «عرش‌منقبت» را بعینه ذکر کرده‌اند؛ البته علامۀ قزوینی برای رعایت سجع‌پردازی عوفی «فلک‌منصب عرش‌منقبت» را نپذیرفته و آن را به «فلک‌مرتبت عرش‌منقبت» تبدیل کرده که نفیسی هم از او پیروی کرده است.

3- نتیجه‌گیری

لباب‌الالباب با وجود اهمیت بسیاری که در تذکره‌نویسی و تاریخ ادبیات فارسی دارد، چند بار چاپ و بازچاپ شده است؛ اما هنوز تصحیح علمی و انتقادی نشده است؛ زیرا روش تصحیح برون مخلوطی از التقاطی و قیاسی و جلد اول چاپ او فاقد نسخه‌بدل است و نسخه‌بدل‌های جلد دوم نیز برای محققان راهگشا نیست. روش نفیسی هم تصحیح قیاسی و درواقع بازبینی چاپ برون و افزودن اصلاحات و اضافاتی به آن چاپ است. چاپ حجازی و علیزاده نیز تلفیقی غیر علمی از چاپ‌های قبلی به شمار می‌روند که اعتماد به آنها دشوار و تشخیص ضبط‌های هر چاپ ناممکن است؛ بنابراین تصحیح تازۀ لباب‌الالباب ضروری و مفید است؛ زیرا:

1- اشتباهات و نواقص متعددی از طریق نسخه‌های خطی لباب‌الالباب به چاپ‌های قبلی نفوذ کرده که بیشتر این ضبط‌ها از نسخۀ منچستر به چاپ بروان، سپس به چاپ‌های نفیسی، حجازی و علیزاده راه یافته است.

2- افتادگی و ضبط‌های مخدوشی هم در نسخه‌های لباب‌الالباب وجود دارد که به چاپ‌های قبلی نیز راه یافته و تصحیحات قیاسی مصححان پیشین نیز برای حل آنها چندان کارساز نبوده است.

3- ضبط‌های درستی نیز در نسخه‌های لباب‌الالباب وجود دارد که در چاپ‌های پیشین بد خوانده شده‌اند؛ به‌ویژه ضبط‌های درست نسخۀ منچستر که برون در خوانش آنها مرتکب بدخوانی شده و این خوانش نادرست او به چاپ‌های بعدی هم راه یافته است.

4- برون تصرفات ذوقی و ناموجهی هم در متن لباب‌الالباب اعمال کرده که این ضبط‌های حدسی و نامعتبر به چاپ‌های بعد از او نیز رسوخ کرده است؛ با این تفاوت که تصرفات برون دست‌کم براساس نسخۀ منچستر شکل گرفته است؛ اما صاحبان چاپ‌های بعدی علاوه‌بر تکرار تصرفات برون خود نیز در متن دخل و تصرف کرده‌اند.

5- هیچ‌کدام از صاحبان چاپ‌های قبلی از منابع کمکی برای تصحیح تذکرۀ عوفی استفاده نکرده‌اند؛ درحالی‌که مؤلفان تذکره‌هایی مثل بزم‌آرای و عرفات العاشقین بخش‌های بسیاری از لباب‌الالباب را رونویسی کرده‌اند و می‌توان از آنها برای اصلاح و تکمیل ضبط‌های مغلوط و افتاده سود جست.

6- برون بسیاری از حواشی ذوقی نسخۀ منچستر را که از کاتب اصلی نبوده، جزو نوشتۀ عوفی در نظر گرفته و به متن لباب‌الالباب افزوده که این ضبط‌ها به چاپ‌های بعدی نیز نفوذ کرده است.

[1]. Edward G. Browne

[2]. نویسندۀ این مقاله تذکرۀ بزم‌آرای را هم تصحیح کرده و به چاپ سپرده است.

[3]. A. Sprenger

[4]. John Rylands

[5]. John Bardoe Elliott

[6]. Nathaniel Bland

[7]. Alexander Lindsay

[8]. Enriqueta Rylands

[9]. Kerney