نوع مقاله : مقاله پژوهشی
نویسنده
دانشیار گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکدۀ ادبیات و زبانهای خارجی، دانشگاه کاشان، کاشان، ایران
چکیده
کلیدواژهها
موضوعات
عنوان مقاله [English]
نویسنده [English]
Abstract
Shater Abbas Sabouhi was a prominent poet of the Naserian period, yet the authenticity of many poems attributed to him remains in serious doubt. This skepticism arises from the discovery that several poems ascribed to Sabouhi also appear within the works of other poets, leading some scholars to question not only his authorship but even his very existence. Any scholarly assessment of Sabouhi requires a precise historical examination, and one essential step in this process is a comprehensive bibliographical attribution study. The present study adopts a descriptive-analytical approach to identify the origins of poems attributed to Sabouhi and to determine which belong to other poets. The study reveals that among the poems credited to Sabouhi, forty-seven—including thirty-two ghazals, one couplet, six quatrains, and eight incomplete poems—are definitively not his, a number almost twice that reported by earlier researchers. Furthermore, ten poems, consisting of eight ghazals and two incomplete works, can be confidently attributed to him, while sixty-one others, including thirty-five ghazals, one mokhammas (pentastich), one couplet, ten quatrains, thirteen unfinished pieces, and one ballad, remain uncertain. In these cases, the likelihood of correct or incorrect attribution appears roughly equal. This research thus contributes to clarifying the poetic legacy of Shater Abbas Sabouhi by distinguishing authentic works from those spuriously attached to his name.
Keywords: Naserian Poetry, Shater Abbas Sabouhi, Attribution Studies, Bibliography.
Introduction
In the late 1920s, a lithograph edition of the Divan attributed to Shater Abbas Sabouhi was published in three fascicles by two Tehran booksellers. These editions were later combined and reprinted several times, eventually followed by a lead-type edition in the 1930s. Since then, the Divan has been published repeatedly by different editors and publishers, often with additions or omissions derived from those early prints or unreliable manuscripts.
Shortly after its first publication, literary scholars discovered that many poems within the Divan had already appeared under the names of other poets. This revelation led to extensive debate: some attributed the confusion to publishers’ carelessness, while others speculated that both Sabouhi and his publishers were responsible. The controversy escalated to such an extent that a few researchers even denied the poet’s existence altogether.
However, historical evidence suggests that Sabouhi was indeed a real and well-known poet. Contemporary biographical works compiled during his lifetime confirm his poetic reputation and popularity among both scholars and the general public. These accounts also record several of his authentic ghazals. Furthermore, the earliest published collections of his poetry appeared decades after his death, based on oral recollections of admirers, indicating that any textual inconsistencies likely stemmed from transmission errors rather than deliberate falsification.
Given these circumstances, the only reliable way to uncover the truth about Sabouhi’s poetic corpus is to examine the attribution of every poem systematically. The present study, therefore, aims to verify the authenticity of the poems attributed to Shater Abbas Sabouhi by identifying their textual sources and classifying them into three groups: spurious, authentic, and probable. Through this process, the study seeks to establish a firmer foundation for understanding Sabouhi’s poetic identity and legacy.
Materials and Methods
This research employs a descriptive-analytical method with an emphasis on bibliographical and source-identification analysis. The available printed Divans attributed to Sabouhi, along with accessible manuscripts, served as the primary sources for data collection. Each poem attributed to Sabouhi was examined in comparison with the works of other poets from both earlier and contemporary periods. When textual overlaps or identical verses were discovered, the corresponding poems were classified as spurious. In contrast, poems whose authorship was supported by credible historical references or contemporary anthologies were regarded as authentic. For the remaining poems, where neither clear evidence of authorship nor sufficient stylistic distinctiveness could be established, the classification of “probable” was assigned.
Research Findings
The study identified a total of 118 poems attributed to Shater Abbas Sabouhi. Among them, 47 poems—including 32 ghazals, one couplet, six quatrains, and eight incomplete works—were determined to be spurious, as they appear in the collections of other poets, sometimes with only minor variations.
Conversely, 10 poems—comprising eight ghazals and two incomplete works—were confirmed as authentic. These poems are supported by historical documents and literary anthologies compiled during or shortly after the poet’s lifetime, which verify both his authorship and poetic style.
The remaining 61 poems, consisting of 35 ghazals, one mokhammas (pentastich), one couplet, ten quatrains, thirteen incomplete pieces, and one ballad, fall into the probable category. These works display stylistic and linguistic features similar to Sabouhi’s authentic poems but lack direct historical or bibliographical confirmation.
Notably, the number of poems found to be spurious is nearly twice the figure reported in earlier research, suggesting that the extent of misattribution within Sabouhi’s corpus has been substantially underestimated.
Discussion of Results and Conclusion
The findings of this study shed new light on the long-debated question of Shater Abbas Sabouhi’s poetic authenticity. The research demonstrates that 47 poems attributed to him are definitively spurious, 10 are authentic, and 61 remain indeterminate. This classification underscores the complexity of authorship attribution in Persian literary history, where oral transmission, manuscript copying, and posthumous publication often blur the boundaries of authorship.
Moreover, the analysis reveals that Sabouhi’s genuine works exhibit a distinctive linguistic simplicity, emotional tone, and thematic orientation consistent with the Naserian poetic tradition. In contrast, the spurious poems often display stylistic inconsistencies, archaic vocabulary, and imagery characteristic of earlier poets, further confirming their doubtful attribution.
While this study has made significant progress in separating authentic from inauthentic works, a complete resolution of Sabouhi’s poetic canon requires continued bibliographical and stylistic research. The remaining probable poems must be examined through stylistic analysis, comparative metrics, and linguistic profiling to reach greater certainty.
Ultimately, by clarifying the boundaries of Shater Abbas Sabouhi’s poetic identity, this study contributes not only to the accurate documentation of one poet’s legacy but also to the broader field of Persian literary attribution studies, offering a methodological model for re-examining other disputed poetic corpora.
کلیدواژهها [English]
مقدمه
در سالهای 1306 و 1307 شمسی دو تن از کتابفروشان بازار بینالحرمین تهران، نخستینبار به انتشار چاپ سنگی دیوان شاطر عباس صبوحی طی سه جزوة پیاپی پرداختند (صبوحی، 1306؛ صبوحی، 1307). جزوههای نامبرده پس از چاپ اول، سه بار دیگر یکجا با چاپ سنگی منتشر شد (ر.ک: صبوحی، 1314) و در سال 1317، همان ناشران نخستین چاپ سربی آن را با تجدیدنظر عبرت نائینی (صبوحی، 1317) منتشر کردند. ناشران و افراد گوناگون تاکنون، بارها دیوان منتسب به صبوحی را با افزایش و کاهش از روی همان چاپها یا نسخ خطی نهچندان معتبر انتشار دادهاند (ر.ک: طاهری شهاب، 1342؛ صبوحی قمی، 1362؛ صبوحی، 1362؛ کفاش خراسانی و همکاران، 1363؛ صبوحی قمی، 1368؛ صبوحی قمی، 1391).
پس از چاپ اول سه جزوة دیوان منتسب به صبوحی، ابراهیم صفایی ملایری در یک نوشتار (1319، ص. 155- 157) و محمدامین ریاحی خویی در دو نوشتار (1319، ص. 201- 205؛1320، ص. 114- 117) وجود شعرهای دیگر شاعران را ضمن آن دیوان نشان دادند و بر آن رفتند که یا ناشر به این خطا دست زده است یا هم شاعر و هم ناشر، مشترکاً چنین خطایی را مرتکب شدهاند. این بحث تا جایی پیش رفت که گاه پژوهندگان، واقعیت شاعری او را انکار و حتی وجود خارجی وی را نفی کردند (ریاحی خویی، 1320، ص. 116-117؛ سمیعی، 1324، ص. 48).
نگارنده با دلایل زیر بر آن است که صبوحی خود در انتساب شعرهای سایر شاعران به خویش نقش نداشته است:
بر این پایه، تنها راه کشف حقیقت دربارة شعرهای شاطر عباس صبوحی این است که صحت و سقم انتساب یکایک آنها تا آخرین شعر واکاوی شود و از این راه، هم شعرهای منحول دیوان او و هم شعرهای غیرمنحول این دیوان شناخته شوند و فقط آنگاه امکان بحث دقیق دربارة شعر وی فراهم میآید. پژوهش حاضر، میکوشد انتسابشناسی اشعار دیوان منتسب به صبوحی را براساس مأخذشناسی با طبقهبندی آنها در سه دستة منحول، قطعی و محتمل پیش ببرد.
پیشینة پژوهش
چنان که گذشت، پس از انتشار جزوههای چاپ سنگی دیوان صبوحی ابتدا ابراهیم صفائی ملایری و محمدامین ریاحی کوشیدند ردپای چند شعر از شاعران دیگر را در این دیوان نشان دهند. ناگفته نماند که پیشتر، حسین بن محمدحسن قمی متخلص به مفلس (1305-1367ق)، ضمن نسخة خطی کتاب تحفه الفاطمیّین فی ذکر احوال قم و القمیّین که بعدها تصحیح و منتشر شد، وجود شعر صفائی قمی را میان اشعار منتسب به صبوحی مشخص کرده بود (قمی، 1391، ص. 3/356، 3/374). افزون بر آنان، سیدمحمد طاهری شهاب با یک مقدمه (طاهری، 1342، ص. 283-285) به عنوان ادامهدهندة این کار و سیدهادی حائری با چند نوشتار (حائری، 1375الف، ص. 285-283؛ حائری، 1375ب، ص. 16؛ حائری، 1375ج، ص. 10-21) بهعنوان مکمل چنین کاری و حسن گلمحمدی با دو مقدمه (صبوحی قمی، 1391، ص. 48-60، 93-101) به عنوان جامع بحثها در این زمینه، بقیة پژوهندگان این موضوع را تشکیل دادهاند؛ ضمن این که سیدمحمدباقر برقعی (1373، ص. 4/2247-2248) نیز، بهطور گذرا در این باره دقتهایی داشته است.
با این همه، انتسابشناسی اشعار دیوان صبوحی ناتمام مانده و دلیل ما یکی پراکندگی این دست پژوهشهاست و دیگری دسترسی به مآخذ نویافتة بیش از پیش، برای اشعار منحول این دیوان.
روش پژوهش
روش این پژوهش، توصیفیتحلیلی با رویکرد مأخذشناختی خواهد بود. برای اشعار صبوحی یک منبع در دسترس، ازجمله دیوان شاطر عباس صبوحی (1362) یا دیوان کامل شاطر عباس صبوحی قمی (1391) که شعرهای این شاعر را بهتفاریق در بر دارند، ذکر خواهد شد، مگر آنجا که نیاز به ذکر منبعی قدیمی یا خطی پیدا شود.
اشعار منحول
این دست شعرها با نام قالب و بیت اول و منبع و مأخذ و تفاوتهای احتمالی آنها نسبت به اصلشان در جدول زیر میآیند و این اندازه بگوییم که از میان 47 شعر، دستکم معرفی مآخذ 20 شعر، نخستینبار اینجا صورت میگیرد:
جدول شمارة 1: شعرهای منحول صبوحی
|
ردیف |
قالب |
بیت اول |
منبع منتسب |
مأخذ اصلی |
تفاوتها |
|
1 |
غزل |
پدر خواهد ببرد زلفکان چون کمندش را پسر حیران که چون سازد گرفتاران بندش را |
با تفاوتهای اندک |
||
|
2 |
// |
ایا صیاد رحمی کن مرنجان نیمجانم را بکن پال و پرم اما مسوزان استخوانم را |
با یک بیت کاسته و دو بیت افزوده و تفاوتهای اندک |
||
|
3 |
// |
تا پریشان به رخ آن زلف سمنساست تو را جمع اسباب و پریشانی دلهاست تو را |
با دو بیت کاسته و دو بیت افزوده |
||
|
4 |
// |
سرد شد گرمیّ بازار تو احوالت چطور است تلخ شد لعل شکربار تو احوالت چطور است |
از صبوری رشتی (صبوری، 1334، ص. 27) یا از صبوری اصفهانی (شعاع شیرازی، 1380، ص. 271) |
با سه بیت کاسته و تفاوتهای اندک، از جمله کاربرد «چطوره» به جای «جطور است» |
|
|
5 |
// |
عشقت آتش به دل کس نزند تا دل ماست کی به مسجد سزد آن شمع که بر خانه رواست |
با یک بیت کاسته و تفاوتهای اندک |
||
|
6 |
// |
سرخ و بیجادهرخ و تازهلب از باده و مست رفته از غایت مستی گل بادام از دست |
با یک بیت کاسته و تفاوتهای اندک |
||
|
7 |
// |
تا مرا عشق توای خسرو خوبان به سر است پند هفتاد و دو ملت به برم بیاثر است |
- |
||
|
8 |
// |
توتیای دیدة عشّاق خاک پای توست عارفان را نقل مجلس نقل شکرخای توست |
با پنج بیت مشترک و هفت بیت متفاوت |
||
|
9 |
// |
در این زمانه نه یاری نه غمگساری هست غریب کشور حسنیم روزگاری هست |
با تفاوتهای اندک |
||
|
10 |
// |
برای مرغ قفس آشیانه لازم نیست گرش گمان هلاک است دانه لازم نیست |
از بنانالملک شیرازی متخلص به حکیم (ر.ک: رکنزاده آدمیت، 1337، ص. 2/317-318) |
- |
|
|
11 |
// |
عشقش آمد دامن جانم گرفت شحنة شوقش گریبانم گرفت |
از بیبیجان (حیاتی کرمانی، 1381، ص. 29) |
با تفاوتهای اندک |
|
|
12 |
// |
دیده در هجر تو شرمندة احسانم کرد بس که شبها گهر اشک به دامانم کرد
|
از سخای لاری (ر.ک: حزین لاهیجی، 1378، ص. 195) |
با دو بیت کاسته و دو بیت افزوده |
|
|
13 |
// |
دلبر به من رسید و جفا را بهانه کرد افکند سر به زیر و حیا را بهانه کرد |
از نظیری پیشاوری [یا نعیمی] (ر.ک: موسوی طبری، 1391، ص. 465-474) |
با تغییر ردیف «ساخت» به «کرد» |
|
|
14 |
// |
تا صبا شانه بر آن زلف خماندرخم زد آشیان دل صد سلسله را بر هم زد |
با شش بیت کاسته |
||
|
15 |
// |
ای خوش آنان که قدم بر در میخانه زدند بوسه دادند لب ساقی و پیمانه زدند |
با تفاوتهای اندک |
||
|
16 |
// |
ترک من چون حلقة مشکین کاکل بشکند لاله را دل خون کند بازار سنبل بشکند |
تنها در حافظ قدسی (1387، ص. 218) وجود دارد |
با تفاوتهای اندک |
|
|
17 |
// |
به گوشم مژدهای آمد که امشب یار میآید به بالین سرم آن سرو خوشرفتار میآید |
بافتة پنجبیتی از غزل نهبیتی محتشم کاشانی (1370، ص. 386) |
با دو بیت نسبتاً مشترک و سه بیت نسبتاً متفاوت |
|
|
18 |
// |
سالها قد تو را خامة تقدیر کشید قامتت بود قیامت که چنین دیر کشید
|
از محمدامین ازل مازندرانی (ر.ک: ریاحی خویی، 1319، ص. 202-203؛ حائری، 1375الف، ص. 39-40) |
با دو بیت از لعلی تبریزی (لعلی، بیتا، ص. 153) و دو بیت افزوده |
|
|
19 |
// |
آن که رخسار تو با زلف گرهگیر کشید فکرها کرد که باید به چه تدبیر کشید |
از لعلی تبریزی (لعلی، بیتا، ص. 153) |
با سه بیت کاسته و دو بیت افزوده |
|
|
20 |
// |
کی روا باشد که گردد عاشق غمخوار خوار در ره عشق تو اندر کوچه و بازار زار |
- |
||
|
21 |
// |
ای خواجه چشم من همه سوی خط است و خال تو در خیال مال و در اندیشه منال |
با تفاوتهای اندک |
||
|
22 |
// |
تا درآن حلقة زلف تو گرفتار شدم سوختم تا که من از عشق خبردار شدم |
با یک بیت کاسته |
||
|
23 |
// |
ترنج غبغب آن یوسف عزیز چو دیدم چنان شدم که به جای ترنج دست بریدم |
با سه بیت کاسته و یک بیت افزوده |
||
|
24 |
// |
خوش میکشد به سوی تو این عشق سرکشم گر از جفا رقیب نسازد مشوّشم |
منتسب به ایرانالدوله (جنت، 1305، ص. 486) و شاید دراصل از دیوان مفقود علیاکبر شیدا (ر.ک: گرکانی، 1356، ص. 113) |
- |
|
|
25 |
// |
من اگر رندم و قلاشم اگر درویشم هرچهام عاشق رخسار تو کافرکیشم |
از شاطر مصطفی انتظاری قمی، متخلص به شاطر (انتطاری، بیتا، ص. 53-54) |
- |
|
|
26 |
// |
بار دگر به کوچة رندان گذر کنیم تا بشکنیم توبه و سجاده تر کنیم |
با سه بیت کاسته |
||
|
27 |
// |
تویی در ملک جان جان و چه جانی جان مهرویان تو سروی و قدت محشر چه محشر محشر دوران |
آمیختة دو غزل مجزا از طفیلی اردبیلی (ناشناس، بیتا، ص. 43) و حیران دُنبُلی (1393، ص. 232) |
- |
|
|
28 |
// |
در خم زلف تو از اهل جنون شد دل من بیخبر از دو جهان غرقه به خون شد دل من
|
آمیختة غزل علیاکبر شیدا (ر.ک: رکنزاده آدمیت، 1339، ص. 3/387) و غزل ایرانالدوله (جنت، 1307، ص. 616؛ نیز ر.ک: صفائی ملایری، 1310، ص. 27-28) |
- |
|
|
29 |
// |
از حسرت شمع رخت افتاده در طرف چمن یک جا صبا یک جا خزان یک جا گل و یک جا سمن |
با یک بیت کاسته و یک بیت افزوده و تفاوتهای اندک |
||
|
30 |
// |
زلفت از سنبل تر سرزده بر طرف جبین کاکلت بسته صف از ملک حبش لشکر چین |
با دو بیت کاسته و یک بیت افزوده و تفاوتهای اندک |
||
|
31 |
// |
غبار نیست که برگرد عارضترش است این/ / گذشته پادشه حسن و گرد لشکرش است این |
از مؤمن دامغانی (ر.ک: ریاحی خویی، 1319، ص. 203؛ نصرآبادی، 1317، ص. 355) که به ملامقصودعلی مجلسی (ر.ک: هادوی، 1381، ص. 634) و مجنون سیچانی اصفهانی (حائری، 1375الف، ص. 30) نیز نسبت داده شده است |
- |
|
|
32 |
// |
به اختیار زدم دل به زلف یار گره به کار خویش فکندم به اختیار گره |
|
از فصیحالزمان شیرازی (رضوانی، 1363، ص. 118-119) |
با هشت بیت کاسته و سه بیت افزوده |
|
33 |
قطعه |
دست بر رخ گرفت و سوخت مرا نیست این سوختن ز حکمت دور |
از آزاد عراقی (ر.ک: شعاع شیرازی، 1380، ص. 49) |
- |
|
|
34 |
رباعی |
این موی شکسته را ز رخ یک سو زن بر هر دو طرف مزن تو بر یک سو زن |
- |
||
|
35 |
// |
ماهی که بیاض عارض گردن (!) او آلوده به صندل است پیراهن (!) او |
با تفاوتهای اندک و برطرفکنندة اشکالات |
||
|
36 |
// |
رفتم بَرِ آن نگار همچون مه نو گفتم که دلم پیش تو مانده به گرو |
از امین کاشانی (ر.ک: آذر بیگدلی، 1337، ص. 1/247) |
با تفاوتهای اندک |
|
|
37 |
// |
ترساپسرا مسیحسیرم کردی من شیخ بُدم راهب دیرم کردی |
با تفاوتهای اندک |
||
|
38 |
// |
برداشت سپیدهدم حجاب از طرفی بگرفت نگار من نقاب از طرفی |
از غنی تفرشی یا وجهی کُرد اصفهانی (ر.ک: صبوحی قمی، 1391، ص. 101) که به (ابوسعید ابوالخیر، 1334، ص. 95) هم منسوب است. |
- |
|
|
39 |
// |
ای دلبر عیسینفس ترسایی خواهم به برم شبی تو بیترس آیی |
از مسیحی تبریزی (ر.ک: آذر بیگدلی، 1337، ص. 1/35) |
- |
|
|
40 |
شعر ناتمام |
من آن مرغم که افکندم به دام صد بلا خود را به یک پرواز بیهنگام کردم مبتلا خود را |
کامل آن از (وحشی بافقی، 1392، ص. 37) |
- |
|
|
41 |
// |
چو سوخت خال تو دل عاشقان یکدله را به باغ لاله دگر خورد داغ باطله را |
از فصیحالزمان شیرازی (رضوانی، 1363، ص. 16) |
- |
|
|
42 |
// |
در دیدة من ای که بهی از ثقلینا پر کردهام از مهر تو جیب و بغلینا |
کامل آن از (طرزی افشار، 1338، ص. 11) |
- |
|
|
43 |
// |
سینهام مجمر و عشق آتش و دل چون عود است این نفس نیست که برمیکشم از دل دود است |
کامل آن از (یغمای جندقی، 1339، ص. 160) |
- |
|
|
44 |
// |
مرجان لب لعل تو مر جان مرا قوت یاقوت نهم نام لب لعل تو یا قوت |
کامل آن از شفائی اصفهانی (ر.ک: طاهری شهاب، 1342، ص. 285؛ صبوحی قمی، 1391، ص. 99-10) |
- |
|
|
45 |
// |
دلم خود را به نیش غمزهای افگار میخواهد شکایت دارد از آسودگی آزار میخواهد |
کامل آن از (وحشی بافقی، 1392، ص. 101) |
- |
|
|
46 |
// |
آهوی چشم تو نازم که چو نخجیر کند شیر را گیرد و زلف تو به زنجیر کند |
کامل آن از فصیحالزمان شیرازی (رضوانی، 1363، ص. 60-61) |
با دو بیت افزوده و تفاوتهای اندک |
|
|
47 |
// |
مردم از حسرت آهوروشان و رمشان من ندانم به چه تدبیر به دام آرمشان |
کامل آن از حیرت اصفهانی (ر.ک: گلچین معانی، 1363الف، ص. 2/284-285) |
- |
ناگفته نماند پس از انتشار جزوههای چاپ سنگی دیوان صبوحی، کیوان سمیعی طی یک نوشتار با عنوان «تسامحات ادبی» مینویسد: «در ده-دوازده سال پیش ... اشعار شعرای متوسطی مانند مؤمن و خادم و مشتاق و دیگران را که اتفاقاً برخی از آنها به نام صاحبان خود قبلاً در حواشی مثنوی شاه و درویش هلالی جغتایی و مثنوی ذوبحرین و ذوقافیتین اهلی شیرازی در طهران چاپ شده بود، به شاطر عباس صبوحینامی نسبت داده و چندین بار آنها را به نام همین شاطرآقای شاعر که معلوم نبود از کجا آمده و چطور شاعر شده، چاپ کردند» (سمیعی، 1324، ص. 48)؛ حال آن که طبق جستجوی ما در نسخة نامبردة مثنوی شاه و درویش، صرفاً اشعار ردیفهای 31 (هلالی شیرازی، 1321ق، ص. 131-132)، 35 (هلالی شیرازی، 1321ق، ص. 12)، 36 (هلالی شیرازی، 1321ق، ص. 5) و 39 (هلالی شیرازی، 1321ق، ص. 111) گاه حتی با انتسابهای اشتباه، از حواشی آن به دست آمد، بهعلاوة دو رباعی که ضمن اشعار محتمل صبوحی مورد بحث قرار خواهند گرفت.
اشعار قطعی
در تذکرة شعرای معاصرین دارالایمان قم که زمان زندگانی و جوانی صبوحی تألیف شده است، شش غزل از او همراه با شرح مختصر احوال وی وجود دارد که تنها سند موثق این موضوع را تا کنون تشکیل میدهد. لازم است ذکر شود پژوهندگان به انتسابیبودن این شش غزل تصریح یا اشاره نکردهاند و در ذیل آنها را میآوریم:
|
تا به قید غمش آورد خداداد، مرا |
|
هرچه میخواستم از بخت، خدا داد مرا
|
همچنین طبق دو روایت موثق (ر.ک: حائری، 1375ج، ص. 15-16)، غزل با مطلع:
|
بر سر مژگان یار من مزن انگشت |
|
آدم عاقل به نیشتر نزند مشت |
به نام صبوحی نزد او خوانده شده و وی خوانش آن را اصلاح کرده است و حتی خود، آن را برای یکی از کاتبان اشعار خویش با خط ناخوانا نوشته است تا آن را با خط خوانا در دفتر اشعارش بنویسد و برای سرودن آن، دلیل آورده است.
بهعلاوه، اشتراک نسبی مصراع اول و مضمون بیت:
|
[تا به آهوی ختن نسبت چشمت دادیم] |
|
شهره گردید به هر شهر خطاکاری ما |
از غزل دوم منقول در تذکرة فیض، با مصراع اول و مضمون بیت:
|
[گر به آهوی ختا نسبت چشمت دادیم] |
|
گنه از جانب او نیست خطا از ما شد |
از غزلهای محتمل صبوحی که مطلع آن چنین است:
|
گرهی از خم آن زلف چلیپا وا شد |
|
هر کجا بود دل گمشدهای پیدا شد
|
صحت انتساب این غزل را نیز به او مورد تأیید قرار میدهد.
ناگفته نماند که طبق دو روایت پذیرفتنی، دو شعر ناتمام هم از شاطر عباس بازمانده است که با توجه به وثوق ناقلان این دو روایت، صحت انتسابشان قطعیت نشان میدهد و آنها از این قرارند:
|
بر کلّ کائنات، محمّد سرآمد است دیشب که در کنار تو چشمم به ماه بود |
|
یعنی خداست اوّل و دوّم محمّد است مابین ماه و روی توام اشتباه بود |
(رک: کفاش خراسانی و همکاران، 1363، ص. 44-45؛ حائری، 1375ج، ص. 13-14)
بنابراین، در صحت انتساب این هشت غزل و دو شعر ناتمام به صبوحی تردیدی نیست و با اینکه شش غزل اول، مربوط به دورة جوانی این شاعر بودهاند، قوت انکارناپذیری دارند.
اشعار محتمل صبوحی
پس از شناخت 47 شعر منحول و 10 شعر قطعی صبوحی، آنچه از دیوان منتسب به این شاعر باقی میماند، اشعار جدول زیر است که جا دارد افزون بر تداوم انتسابشناسی مأخذشناختی آنها انتسابشناسی سبکشناختیاشان نیز با دقت ادامه یابد:
جدول شمارة 2: شعرهای محتمل صبوحی
|
ردیف |
قالب |
بیت اول |
منبع |
|
1 |
// |
گل شکفت و آن گل رخسار یاد آمد مرا سرو دیدم آن قد و رفتار یاد آمد مرا |
|
|
2 |
// |
اگر روزی به دست آرم سر زلف نگارم را شمارم مو به مو شرح غم شبهای تارم را |
|
|
3 |
// |
چه خونبها به از این کشتگان کوی تو را که بنگرند به محشر دوباره روی تو را |
|
|
4 |
// |
مکن دریغ ز من ساقیا شراب امشب از آن که زآتش خود [: دل] گشتهام کباب امشب |
|
|
5 |
// |
صبر و قرارم دگر به یک نظر امشب از تن و جانم ربود شوخ شکرلب |
|
|
6 |
// |
روزه دارم من و افطارم از آن لعل لب است آری افطار رطب در رمضان مستحب است |
|
|
7 |
// |
رفت دلم همچو گوی در خم چوگان دوست وه که ز من برگرفت رفت به قربان دوست |
|
|
8 |
// |
خواب دیدم که همی خون ز کنارم میرفت رفت تعبیر که از قلب فگار میرفت |
|
|
9 |
// |
دلی که در خم آن زلف شانه میطلبد چو طایریست که شب آشیانه میطلبد |
|
|
10 |
// |
جلوة روی تو آفتاب ندارد نشئة ماء تو را شراب دارد |
|
|
11 |
// |
جز خم زلفت دلم پناه ندارد هیچ طرف شبرسیده راه ندارد |
|
|
12 |
// |
بی شاهد و شمع و شکر و می چه توان کرد بی بربط و طنبور دف و نی چه توان کرد |
|
|
13 |
// |
نه تنها بندة بالای موزونت صنوبر شد علم شد سروبان (!) شد نیشکر شد نخل نوبر شد |
|
|
14 |
// |
حلقهحلقة زلفش تا ز باد لرزان شد باد شد عبیرافشان نرخ مشک ارزان شد |
|
|
15 |
// |
شام هجران مرا صبح نمایان آمد محنت آخر شد و اندوه به پایان آمد |
|
|
16 |
// |
دلبرم گر به تبسم لب خود باز کند کی مسیحا به جهان دعوی اعجاز کند |
|
|
17 |
// |
یاد آن روزی که کس را ره در آن محضر نبود ما و دل بودیم و غیر از ما کس دیگر نبود |
|
|
18 |
// |
گر ز درم آن مه دوهفته درآید بخت جوان وقت پیریام به سر (!) آید |
|
|
19 |
// |
پرده تا باد صبا از رخ جانانه کشید پیش رویم همه جا نقش پریخانه کشید |
|
|
20 |
// |
شوم من گرچه صید غرقهدرخونگشتة ترکش ندانم ترک او هر کس که بتواند کند ترکش |
|
|
21 |
// |
چنان سدی ز چین بستهست آن زلفین گیسویش (!) که یأجوج نگه را نیست ره در کشور رویش |
|
|
22 |
// |
شبی به خواب زدم بوسه بر لبش به خیال هنوز بر لب آن شوخ میزند تبخال |
|
|
23 |
// |
ز عشق روی تو چون بلبل از گل شکفته گرددم هر دم گل از گل |
|
|
24 |
// |
طالب طرة خم در خم جانانه شدم عاقلان سلسله آرید که دیوانه شدم |
|
|
25 |
// |
صبر در عشق تو جانا هله تا چند کنم من که مردم ز غمت حوصله تا چند کنم |
|
|
26 |
// |
وقت آن شد که سر خویش من از غم شکنم آهی از دل کشم و حلقة ماتم شکنم |
|
|
27 |
// |
دو چشم مست تو خوش میکشند ناز از هم نمیکنند دو بدمست احتراز از هم |
|
|
28 |
// |
وقت آن است که از خانه به بازار شویم خرقه و سبحه فروشیم و به خمّار شویم |
|
|
29 |
// |
آسمان گر ز گریبان قمر آورده برون از گریبان تو خورشید سر آورده برون |
|
|
30 |
// |
فصل بهار شد بیا تا به خُم آوریم رو کز سر شطّ خم کشیم آب طرب سبو سبو |
|
|
31 |
// |
از حالت چشم تو مرا بیم گرفته کائن شوخ پریجهره چه تصمیم گرفته |
|
|
32 |
// |
غمت شود به دل من فزون دقیقه دقیقه دلم ز هجر شود پر ز خون دقیقه دقیقه |
|
|
33 |
// |
دلبرا بر روی ماهت این پریشانموست داری سنبل تر یا سمن یا زلف عنبربوست داری |
|
|
34 |
// |
دلم فتاده بر آن زلف پرشکن که تو داری قرار برده ز من آن لب و دهن که تو داری |
|
|
35 |
// |
ای که صد سلسله دل بسته به هر مو داری باز دل میبری از خلق عجب رو داری |
|
|
36 |
مخمس |
ای زلف تو چون مار و رخ خوب تو چون گنج بی مار تو بیمارم و بی گنج تو در رنج |
|
|
37 |
قطعه |
گویند کز عقیق شود رفع تشنگی حاشا که بنده معتقد این خبر شوم |
|
|
38 |
رباعی |
چون قهوه به دست گیرد آن حب نبات از عکس رخش قهوه شود آب حیات |
|
|
39 |
// |
چشمان تو با فتنه به جنگ آمده است ابروی تو غارت فرنگ آمده است |
|
|
40 |
// |
ابروی تو رفتهرفته تا گوش آمد گیسوی تو حلقهحلقه تا دوش آمد |
|
|
41 |
// |
شوخی که رخش به ماه سرکوب زند حوری ره او با مژه جاروب زند |
|
|
42 |
// |
در آب پر غراب افتاده مگیر (!) یا تودة مشک ناب افتاده مگیر (!) |
|
|
43 |
// |
همدست اگر شود به ابلیس پلیس بر چرخ عطارد آر شود خفیهنویس |
|
|
44 |
// |
امروز گرفت خانة کعبه شرف از مولد شیر حق شهنشاه نجف |
|
|
45 |
// |
گیرم اگرت (!) همی بود در به صدف فرق است بسی میان هر لعل و خزف |
|
|
46 |
// |
سیدپسری که باشدم قرهالعین بر گردن اوست خون مردم همه دین |
|
|
47 |
// |
درزیپسری بود به دستش ماکو گفتمش دلی که بردهای از ما کو |
|
|
48 |
شعر ناتمام |
دست بر زلفش زدم شب بود و چشمش مست خواب برقع از رویش گشودم تا درآید آفتاب |
|
|
49 |
// |
به پای زلف تو یک کاروان دل افتادهست شب است و قافله غافل به منزل افتادهست |
|
|
50 |
// |
تا چند پیش ناز تو باید نیاز کرد بر ناز خود بناز که نارت کشیدنیست |
|
|
51 |
// |
دستدرازی مکن به زلف کج یار شوخی با عقرب اعتبار ندارد |
|
|
52 |
// |
گر دلبر من زلف سیهفام ندارد روزی است مبارک که شبش شام ندارد |
|
|
53 |
// |
عشق گناهی بود که در صف محشر هست خجل هرکه این گناه ندارد |
|
|
54 |
// |
هر قدر زلف توای سلسلهمو سلسله دارد به همانقدر دلم از تو ستمگر گله دارد |
|
|
55 |
// |
ناز کن ناز که نازت به جهان میارزد بوسهای از لب لعلت به روان میارزد |
|
|
56 |
// |
کشید نقش تو نقاش و اشتباه کشید به جای آن که کشد آفتاب ماه کشید |
|
|
57 |
// |
مصوّر آمد و روی تو را چو ماه کشید قلم چو بر سر زلفت رسید آه کشید |
|
|
58 |
// |
نمود گوشة ابرو به من مهی لب بام هلال یکشیه دیدم به روی بدر تمام |
|
|
59 |
// |
ره دل را بتا زآن شوخچشم مست رهزن زن به عیّاریّ زلفت خویش را غافل به مخزن زن |
|
|
60 |
// |
چه شد که بر گل عارض گلاب میریزی ستاره بر رخ چون آفتاب میریزی |
|
|
61 |
ترانة عامیانه |
لیلی را بردند چالهسیلابی لیلا براش آوردند نان و سیرابی لیلا |
اطلاعات تکمیلی
چنان که جدول بالا نشان میدهد پس از شناخت اشعار منحول و قطعی دیوان صبوحی، فعلاً برای او 61 شعر محتمل باقی مانده است؛ با این حال، هنوز بحث دربارة انتسابشناسی اشعار وی تمام نیست. گام بعدی این است که ببینیم آیا راجع به اشعار محتمل صبوحی، اطلاعات تکمیلی وجود دارد. آنچه از این چشمانداز به دست میآید، اینگونه است:
این شعر در یک منبع متقدم (طاهری شهاب، 1342، ص. 287-288)، بدون بیت پایانی زیر آمده است:
|
صبوحی دل مده از دست و محکمش میدار |
|
که چشم یار بود بر سر عتاب امشب |
حال آنکه در منبعی متأخر (صبوحی، 1362، ص. 252-251) این بیت وجود دارد و چنان که ملاحظه میشود، ضمن چنین بیتی، تخلص صبوحی با خلل وزنی مواجه است و گویی این تخلص را جایگزین تخلص شاعر اصلی کردهاند یا اینکه اساساً یک فرد وزنناشناس، بعدها آن را بر شعر اصلی افزوده است؛ به هر حال، وجود این نشانه، جای تحقیق بیشتر را دربارة صحت و سقم انتساب آن باقی میگذارد.
این غزل پرماجرا (ر.ک: حائری، 1375الف، ص. 34-38) در دیوان فصیحالزمان شیرازی (رضوانی، 1363، ص. 35-36) هم با چهار بیت مشترک و پنج بیت متفاوت آمده است؛ اما باید گفت فصیحالزمان، آن را در تاریخ 5/11/1319 شمسی، یعنی سیزده سال پس از نخستین چاپ دیوان منتسب به صبوحی و چهل و سه سال پس از وفات این شاعر، با خط خویش برای احمد گلچین معانی (1363ب، ص. 292)، دیگرگونه نگاشته است و طبق آنچه در دیوانش وجود دارد، بعدها یک بیت از چهار بیت مشترک نگارش مورد بحث میکاهد، سه بیت بر کل آن میافزاید و سه بیت مشترک بازمانده را مطابق ضبط دیوان صبوحی تغییر میدهد؛ ولی نگارش منتسب به صبوحی از غزل مذکور، هم روانتر است و هم با سبک شعرهای قطعی او همخوانتر. به نظر میرسد راه درست این باشد که سه بیت مشترک هر دو نگارش صبوحی و فصیحالزمان با ذکر اشتراکشان، در دیوان هر دو شاعر به همراه ابیات متفاوت هر کدام بیاید تا از دو نگارش غزل محروم نمانیم. گفتنی است ضمن جُنگ اشعار شاعران از قدیمالایام تا سال 1321ق (طاهری شهاب، 1342، ص. 288-289)، یعنی شش سال پس از وفات صبوحی، همین غزل، دقیقاً با نگارش مدنظر ما به نام وی آمده است.
در مطلع این غزل، فعل «برگرفت»، به معنای «راهی شد و کوچ کرد» جزو افعال کهن با کاربرد در دورة رواج سبک خراسانی است که آن را ضمن کتابهای تاریخ بلعمی و شاهنامه و تاریخ سیستان و تاریخ طبرستان میبابیم (ر.ک: دهخدا، 1377) و بعید است که کاربرد مستقل آن از دورة رواج سبک عراقی اینسوتر آمده باشد و بنابراین، انتساب غزل مذکور به صبوحی جای تردید دارد.
اقتفای ششبیتی نسبتاً موفق از غزل چهاردهبیتی فروغی بسطامی است با مطلع:
|
نفس نامسلمانم از گنه پشیمان شد |
|
راهبی به راه آمد کافری مسلمان شد
|
علی دشتی، ذیل این مطلع و سه مطلع دیگر، نام ناصرعلی سرهندی را نوشته است (ر.ک: دشتی، 1364، ص. 93)، اما غزل مذکور، در دیوان این شاعر، تصحیح حمید کرمی (1381) و در نسخه خطی آن (1013 یا 1103ق) وجود ندارد. همچنین رجوع شود به شمارة 7.
محمدامین ریاحی براساس یک روایت شفاهی مربوط به دوست ادبی خود با ذکر غیرقابلاستناد بودن آن میآورد که این غزل را از شاعری شیرازی دانسته است (ریاحی خویی، 1319، ص. 205) و به دنبال او، سیدمحمد طاهری شهاب (1342، ص. 284) این شاعر را مربوط به دورة فتحعلیشاه شمرده است، بی آنکه نام وی را ببرند. همچنین رجوع کنید به شمارة 7.
محمدامین ریاحی، باز یک روایت شفاهی مربوط به دوست ادیب خویش با ذکر غیرقابلاستناد بودن آن میآورد که این غزل را از شاعری ناشناس انگاشته است (ریاحی خویی، 1320، ص. 116)، بی آنکه نام آن شاعر مشخص باشد.
دربارة شعر این ردیف و همچنین شعرهای دو ردیف 22 و 25 گفتنی است ضمن هر سه شعر، یک ویژگی نحوی بارز، مانند مُهر شاعری واحد وجود دارد و بر این پایه، احتمال صحت انتساب آنها به صبوحی کم نیست. این ویژگی که تحت تأثیر سعدی در بیت «من همان روز که آن خال بدیدم گفتم ...» (سعدی، 1362، ص. 547) و حافظ در بیت «روز اول که سر زلف تو دیدم گفتم ...» (حافظ شیرازی، 1362، ص. 49) پدید آمده است، عبارت است از کاربرد فعلهای «دیدن» و «گفتن» کنار یکدیگر یا نزدیک هم:
|
دو ابروان کمانش بدیدم و گفتم تا سر زلف پریشان تو دیدم گفتم سرو قد سیب زنخدان تو دیدم گفتم |
|
یقین که اول ماه و عیان شدهست هلال از پریشانی خاطر گله تا چند کنم چشم بد دور که سروی ثمر آورده برون
|
همین ویژگی در چند مورد از دیگر اشعار محتمل صبوحی هم وجود دارد؛ مانند رباعی ردیف 38 و شعر ناتمام ردیف 57:
|
عکس رخ او به قهوه دیدم گفتم چو دیدمش به لب بام من به دل گفتم |
|
خورشید برون آمده است از ظلمات که عمر من بود این آفتاب بر لب بام
|
در شمارة پیشین دربارۀ این رباعی سخن رفت؛ اما ضمن حواشی نسخة چاپ سنگی مثنوی شاه و درویش هلالی جغتایی (هلالی شیرازی، 1321ق، ص. 13) به نام کمالالدین اسماعیل اصفهانی آمده است که کاربرد واژة «قهوه»، نادرستی این انتساب را نشان میدهد. همین رباعی ضمن یک جنگ خطی (غیرت کرمانشاهی، 1257-1335، ص. 152) با تفاوتهایی بدون ذکر نام شاعر آن آمده است که نشان میدهد در افواه جاری بوده است.
این رباعی با کاربرد ضبط صحیح «مگر» به جای «مگیر»، جزو آثار خوشنویسی میرزا غلامرضا اصفهانی (1246-1304ق)، استاد خط دورة محمد شاه و ناصرالدین شاه قاجار، تحریر 1297ق، بدون ذکر نام شاعر وجود دارد (ر.ک: سهیلی خوانساری، 1369، ص. 24-31)؛ ولی ضمن حواشی نسخة چاپ سنگی مثنوی شاه و درویش پیشگفته (هلالی شیرازی، 1321ق، ص. 31) به نام ناصرالدین شاه با لقب «شاه شهید سعید» آمده است.
این رباعی، جوابیه رباعی منسوب به ناصرالدین شاه است (صبوحی قمی، 1391، ص. 170-171) که ضمن کتاب اشعار عامیانة ایران در عصر قاجاری (ژوکوفسکی، 1382، ص. 70)، گردآوری بین سالهای 1883-1899م، یعنی حدود پانزده سال پایانی زندگی صبوحی، بدون ذکر نام سرایندة آن آمده است و گویا از زمرة رباعیهای سرگردان آن زمان بوده است که بعدها آن را به صبوحی نسبت دادهاند.
این شعر ناتمام، با مطلع:
|
گفتمش خورشید سر زد برنمیخیزی ز خواب |
|
گفت تا من برنخیزم کی برآید آفتاب |
در فضای مجازی به نام اهلی شیرازی آمده است، بی آنکه ضمن دیوان اهلی شیرازی تصحیح حامد ربانی (1344) وجود داشته باشد.
این شعر ناتمام دوبیتی، در فضای مجازی با نام سعدی یا بدون ذکر نام شاعر و گاه، با کاربرد «زیر» به جای «پای» و «صد کاروان» به جای «یک کاروان» و حتی جابهجایی مصراعهای اول و دوم آمده است و این جابهجایی در نقل روزنامة اطلاعات (رفیع، 1385، ص. 2)، همچنان بدون ذکر نام شاعر، وجود دارد و خلاصه معلوم نیست آن را از کدام منبع آوردهاند؛ با این حال، ضمن گلچین رنگارنگ که گردآوری آن از سال 1341ق. به بعد صورت گرفته است (ر.ک: عماد، 1391ق، ص. 2/6)، نام صبوحی پای این شعر رقم خورده است (عماد، 1391ق، ص. 2/385).
به نوشتة گلمحمدی (صبوحی قمی، 1391، ص. 46)، این شعر ناتمام از یک شاعر جز صبوحی است، بی آنکه نامی از این شاعر ببرد یا مأخذ آن را بنویسد.
همة قافیههای این شعر ناتمام، دارای اشکال است و با توجه به قوت اشعار قطعی صبوحی، این دست اشکالات اولیه از کارهای او فاصله دارد.
این شعر که اصل آن در کتاب از صبا تا نیما (ر.ک: آرینپور، 1372، ص. 2/155) بدون نام سرایندة آن آمده است، یک ترانة کوچهبازاری و عامیانه حاوی هجاءالاراذل، در ذم دختر کنت مونتفرت (Conte Monteforte)، رئیس پلیس اتریشی تهران عصر ناصری، با نام ایرانی لیلی است (ر.ک: حائری، 1375ج، ص. 17-21؛ حائری، 1375د، ص. 57-63؛ صبوحی قمی، 1391، ص. 381)؛ حال آنکه طبق تذکرة فیض (1393، ص. 381)، صبوحی، در عین وابستگی به طبقة عوام، دارای خصوصیات اخلاقی برجستهای بوده است و این دست هجوها با اخلاق موصوف وی همخوان نیست.
نتیجهگیری
با مرور بر دستاوردهای پژوهش پیش رو، میتوان نتیجه گرفت از میان بیشترین آمار شعرهای منتسب به شاطر عباس صبوحی، 47 شعر، شامل 32 غزل، 1 قطعه، 6 رباعی و 8 شعر ناتمام، به دلیل وجود آنها در دیوانهای شاعران گذشته و معاصر صبوحی قطعاً برای او نیست، 10 شعر، شامل 8 غزل و 2 شعر ناتمام، قطعاً برای صبوحی است و 61 شعر، شامل 35 غزل، 1 مخمس، 1 قطعه، 10 رباعی، 13 شعر ناتمام و 1 ترانة عامیانه، جز در چند مورد که اطلاعات تشکیکی دربارۀ آنها وجود دارد، احتمالاً برای وی است.
همچنین این نکته را باید بر آمار بالا افزود که اشعار محتمل صبوحی، هنوز جای انتسابشناسی بیشتر دارند و لازم است پژوهشگران، این موضوع را تا رسیدن به کمال اطمینان در این باره ادامه دهند؛ با این حال، گاه وجود ویژگیهای مشترک سبکی ضمن این اشعار برای این منظور اطمینانبخشند و واکاوی این دقایق، نیازمند انتسابشناسی سبکشناختی آنهاست.
)